เจ้าแม่กวนอิม ๓๓ ปาง คืออะไร มาจากไหน

คนที่ค้นคำว่า “กวนอิม 33 ปาง” มักอยากรู้สองเรื่อง คือ ๓๓ ปางคืออะไร และเลข ๓๓ มาจากไหน คำตอบสั้นคือ ๓๓ ปางไม่ใช่เทพเจ้า ๓๓ องค์ แต่คือพระโพธิสัตว์กวนอิมองค์เดียวกัน ที่ผู้ศรัทธาถ่ายทอดออกมาเป็น ๓๓ ภาพ เลข ๓๓ มาจากพระสูตร ส่วนชื่อปางทั้งชุดเกิดขึ้นภายหลัง

เลข ๓๓ มาจากพระสูตร

พระสูตรกล่าว ในบทผู่เหมินผิ่น (普門品) ของสัทธรรมปุณฑรีกสูตร ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57a) มีพระโพธิสัตว์องค์หนึ่งทูลถามพระพุทธเจ้าว่า พระอวโลกิเตศวรโปรดสรรพสัตว์ด้วยวิธีใด

พระพุทธเจ้าตรัสตอบเป็นรายการยาว ว่าผู้ใดจะพ้นทุกข์ได้ด้วยรูปกายแบบใด พระโพธิสัตว์ก็ปรากฏในรูปกายนั้น แล้วแสดงธรรม รายการเริ่มจากพระพุทธเจ้า พระสาวก พระพรหม กษัตริย์ คหบดี ภิกษุ ภิกษุณี สตรี เด็ก ไปจนถึงหมู่เทวดาและนาค

ตัวบทไม่ได้เขียนเลข ๓๓ ไว้ แต่เมื่อนับรูปกายที่เอ่ยชื่อทีละรูป จะได้ ๓๓ รูปกาย ตอนท้ายสรุปว่า “以種種形，遊諸國土” (หน้า 57b) แปลว่า ด้วยรูปต่าง ๆ ท่องไปในแผ่นดินทั้งหลาย

หัวใจของบทนี้คือ ความกรุณาไม่ได้บังคับให้ทุกคนเข้ามาหาในรูปแบบเดียว แต่ยอมเปลี่ยนรูปเพื่อเข้าไปหาทุกคน อ่านบทนี้ฉบับเต็มได้ที่หน้าบทสวดผู่เหมินผิ่น

ชื่อ ๓๓ ปางมาทีหลัง

พระสูตรไม่ได้ตั้งชื่อปาง เช่น ปางกิ่งหลิว หรือปางทรงมังกร ชื่อเหล่านี้เป็นชุดภาพศิลปะที่เกิดขึ้นภายหลังในจีนและญี่ปุ่น ผู้รวบรวมยืมเลข ๓๓ และแนวคิดเรื่องการแสดงรูปกาย มาเรียงร้อยภาพกวนอิมที่มีที่มาหลากหลายเข้าไว้ด้วยกัน

ที่มาของแต่ละปางจึงไม่เหมือนกัน บางปางมีรากในพระสูตรอื่น เช่น ปางกิ่งหลิว มาจากพระสูตรเรื่องโรคระบาดในเมืองไวศาลี บางปางมีหลักฐานในบันทึกจิตรกรรม เช่น ปางจันทร์ในน้ำ

หลักฐานชุด ๓๓ ภาพที่ตรวจสอบได้ คือคู่มือภาพญี่ปุ่นชื่อ 『仏像図彙』 พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 และมีฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783 สำเนาเก็บอยู่ที่หอสมุดรัฐสภาญี่ปุ่น คู่มือวาดกวนอิมทีละภาพ แต่ละภาพมีชื่อปางและคำกำกับใต้ภาพ ลำดับ ๑ ถึง ๓๓ บนเว็บนี้ตรงกับลำดับในคู่มือเล่มนี้

ชื่อปางกับรูปกาย ไม่ได้จับคู่กันตายตัว

หลายคนเข้าใจว่าแต่ละปางตรงกับรูปกายหนึ่งในพระสูตรพอดี แต่คำกำกับในคู่มือ 仏像図彙 ไม่ได้เป็นเช่นนั้น

• หลายภาพกำกับด้วยรูปกาย เช่น ปางถือคัมภีร์ คู่กับรูปกายพระสาวก ส่วนปางทรงมังกรกำกับว่า “天龍夜叉” คือเทวดา นาค และยักษ์ สามจำพวกในภาพเดียว
• บางภาพรวมสองรูปกาย เช่น ปางอาภรณ์ขาวกำกับว่า “比丘比丘尼身” คือภิกษุและภิกษุณี ส่วนปางถือดอกบัวคู่กับเด็กชายและเด็กหญิง
• หลายภาพกำกับด้วยวลีเรื่องภัย ไม่ใช่รูปกาย เช่น ปางประพรมน้ำ คู่กับข้อความเรื่องผู้ถูกน้ำใหญ่พัดพา
• บางภาพไม่จับคู่กับบทผู่เหมินผิ่นเลย เช่น ปางกิ่งหลิว ซึ่งพิมพ์ไว้ท้ายหน้าเจ็ดกวนอิม ก่อนหัวข้อสามสิบสามกวนอิม และคู่มือให้คำอธิบายของตัวเอง
• บางคำกำกับไม่ใช่ชื่อรูปกายในบท เช่น ปางประทับบนบัว ผู้รวบรวมรุ่นหลังตีความว่าตรงกับกายกษัตริย์น้อย แต่นั่นเป็นการตีความ ไม่ใช่ข้อความในคู่มือ

การจับคู่ทั้งหมดนี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร ตำราแต่ละสำนักจึงจับคู่ปางกับรูปกายต่างกันได้บ้าง

ใช้หน้า ๓๓ ปาง และหน้าขอพรอย่างไร

หน้ารวม ๓๓ ปาง แสดงครบทุกปาง พร้อมชื่อไทย ชื่อจีน และลักษณะเด่น ตัวกรอง “ขอพรเรื่อง” ช่วยให้เหลือเฉพาะปางในหมวดที่เลือก ท้ายหน้ามีตาราง “ปางที่มักจำสลับกัน” เช่น ปางกิ่งหลิวกับปางประพรมน้ำ กดเข้าไปในปางใดก็ได้ แล้วเลือก “อ่านฉบับเต็ม” เพื่ออ่านที่มาจากพระสูตรและตำนาน

ถ้าเริ่มจากเรื่องที่จะขอ ใช้หน้าขอพรเรื่องไหน ไหว้ปางใด หน้านี้แบ่งไว้ ๘ หมวด แต่ละหมวดบอกชื่อปางพร้อมคำอธิษฐานสั้น และมีลิงก์ “ดูหมวดนี้เต็ม” ไปยังหน้าขอพรของหมวดนั้น เช่นหน้าขอพรเรื่องเดินทาง

ข้อสำคัญคือ การจัดปางเข้าหมวดพรเป็นธรรมเนียมของตำหนัก ไม่ใช่ข้อกำหนดในพระสูตร ผู้ที่ศรัทธาปางใดเป็นพิเศษ ย่อมกราบปางนั้นได้ในทุกเรื่อง

ที่ตำหนักเรา

ตำหนักผู่โถวประดิษฐานเจ้าแม่กวนอิม ๓๓ ปาง แต่ละองค์มีป้ายชื่อและรหัส QR ที่ฐาน สแกนแล้วจะเปิดหน้าของปางนั้นบนเว็บนี้ ตำหนักไม่จุดธูป ไม่จุดเทียน กราบด้วยการพนมมือ ขั้นตอนการไหว้ทั้งหมดอยู่ที่หน้าวิธีไหว้