ปางถือตะกร้าปลา และตำนานภรรยาหม่าหลาง

ปางถือตะกร้าปลา (魚籃觀音 ปางที่ ๑๐) และปางภรรยาหม่าหลาง (馬郎婦觀音 ปางที่ ๒๘) มาจากตำนานกลุ่มเดียวกัน คือหญิงงามที่ชักนำผู้คนให้ท่องพระสูตร แล้วภายหลังจึงเผยว่าเป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์ บทความนี้เล่าตำนาน แล้วแยกว่าส่วนไหนมีบันทึกในคัมภีร์ ส่วนไหนเล่าเพิ่มภายหลัง

ตำนานเล่าว่าอย่างไร

ตำนานเล่าว่า ในสมัยราชวงศ์ถัง มีหญิงงามมาปรากฏในแถบส่านซี ชายหนุ่มมากมายมาสู่ขอ นางว่าจะรับผู้ที่ท่องบทผู่เหมินผิ่นได้ในคืนเดียว มีผู้ทำได้ยี่สิบคน นางจึงให้ท่องวัชรสูตร เหลือสิบกว่าคน สุดท้ายให้เรียนสัทธรรมปุณฑรีกสูตรเจ็ดม้วนในสามวัน เหลือบุตรสกุลหม่าคนเดียว

วันรับนางเข้าเรือน แขกยังไม่ทันแยกย้าย นางก็สิ้นใจ หลายวันต่อมา พระชรารูปหนึ่งมาเขี่ยดูที่หลุมศพ พบเพียงกระดูกสีทองเกี่ยวคล้องกัน แล้วบอกว่านี่คือผู้ศักดิ์สิทธิ์ ที่ใช้อุบายมาโปรดผู้คนซึ่งมีเครื่องกั้นหนา

ชื่อ หม่าหลางฟู่ แปลว่า “ภรรยาของชายสกุลหม่า” เป็นชื่อตามบทบาทในเรื่อง ไม่ใช่ชื่อตัวของหญิงคนใด

คัมภีร์บันทึกไว้อย่างไร

เรื่องนี้ไม่มีในพระสูตร แต่อยู่ในหนังสือประวัติพุทธศาสนาจีนสองเล่มในพระไตรปิฎกฉบับไทโช

ซื่อซื่อจีกู่เลวี่ย (釋氏稽古略 ไทโช T2037) เล่ม ๓ สมัยราชวงศ์หยวน หัวเรื่องเขียนว่า “馬郎婦　觀世音也” คือ ภรรยาสกุลหม่าก็คือพระอวโลกิเตศวร และวางเหตุการณ์ไว้ในปี ค.ศ. ๘๑๗ ประโยค “客未散而女死” แขกยังไม่ทันแยกย้าย นางก็สิ้นใจ อยู่ในเล่มนี้

ฝอจู่ถ่งจี้ (佛祖統紀 ไทโช T2035) เล่ม ๔๑ สมัยราชวงศ์ซ่ง เก่ากว่าเล่มแรก เล่าแบบย่อและต่างกันหลายจุด ไม่ระบุปี ขั้นที่สองให้ท่องปรัชญาปารมิตาสูตรแทนวัชรสูตร และพระชรากล่าวว่า “此普賢聖者” คือ นี่คือผู้ศักดิ์สิทธิ์ผู่เสียน ซึ่งอ่านได้ว่าหมายถึงพระสมันตภัทร ไม่ใช่พระกวนอิม

ตัวตนของผู้แปลงกายจึงไม่คงที่ตั้งแต่ต้น เรื่องนี้ควรเล่าเป็นตำนานที่บันทึกไว้ ไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์จริง

ตะกร้าปลามาจากไหน

คัมภีร์ทั้งสองเล่มไม่มีตะกร้าปลา และไม่ได้บอกว่านางขายปลา เรื่องที่เล่ากันว่าภรรยาหม่าหลางเป็นแม่ค้าขายปลา เป็นการผสานภาพกับตำนานในภายหลัง

ฉากตะกร้าที่ชัดที่สุดอยู่ในนวนิยายไซอิ๋ว (西遊記) ตอนที่ ๔๙ ซึ่งเป็นวรรณกรรมสมัยหมิง ไม่ใช่พระสูตร ในนิยาย พระกวนอิมยังไม่ทันแต่งองค์ ก็ถือตะกร้าไม้ไผ่ไปที่แม่น้ำ แล้วยกขึ้นมาพร้อมปลาทองที่ก่อภัยแก่ผู้คน

ส่วนคู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(ค.ศ. ๑๖๙๐) วาดปางถือตะกร้าปลายืนบนตัวปลาใหญ่ โดยไม่มีตะกร้า ตะกร้าปลาในพระหัตถ์จึงเป็นแบบจีน

สองปางนี้ต่างกันอย่างไร

ปางถือตะกร้าปลา เน้นตะกร้าสานไม้ไผ่ในพระหัตถ์ ซึ่งมักมีปลาอยู่ข้างใน ปางภรรยาหม่าหลาง เน้นบทบาทของหญิงในตำนาน เป็นสตรีในอาภรณ์ยาว อาจถือม้วนคัมภีร์ ดอกบัว หรือตะกร้าปลา เอกสารไทยบางสายถือว่าเป็นปางเดียวกัน แต่ชุดภาพบางชุดแยกเป็นสองรายการ อ่านต่อที่หน้าปางถือตะกร้าปลา และหน้าปางภรรยาหม่าหลาง

พระสูตรเกี่ยวข้องตรงไหน

บทผู่เหมินผิ่นในสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (ไทโช T0262) ไม่ได้เล่าเรื่องนี้ แต่กล่าวว่า ผู้ใดควรได้รับการโปรดด้วยกายสตรี พระอวโลกิเตศวรก็ “即現婦女身而為說法” คือปรากฏกายเป็นสตรีแล้วแสดงธรรม คู่มือภาพญี่ปุ่นจึงจับคู่ปางภรรยาหม่าหลางกับกายสตรี การจับคู่นี้เป็นของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร ดูที่มาของบทนี้ที่หน้าบทผู่เหมินผิ่น

อาจตีความได้ว่า ชายหนุ่มเริ่มท่องพระสูตรเพราะอยากได้ภรรยา แต่ปลายทางได้พบพระธรรม การเริ่มทำสิ่งดีจึงไม่ต้องรอให้แรงจูงใจสมบูรณ์ก่อน

ที่ตำหนักเรา

ตำหนักผู่โถวประดิษฐานทั้งสองปาง แต่ละองค์มีป้ายชื่อและรหัส QR ที่ฐาน ตามธรรมเนียมของตำหนัก ปางถือตะกร้าปลาอยู่ในหมวดค้าขายและคุ้มครอง ปางภรรยาหม่าหลางอยู่ในหมวดความรักและการงาน ข้อนี้เป็นธรรมเนียมของตำหนัก ไม่ใช่ข้อกำหนดในพระสูตร

แม้ปางหนึ่งจะถือตะกร้าปลา ของที่ถวายก็เป็นของเจ ตำหนักไม่รับของคาว ไม่จุดธูปเทียน กราบด้วยการพนมมือ ดูของไหว้ที่หน้าเครื่องบูชา และขั้นตอนที่หน้าวิธีไหว้