ปางถือตะกร้าปลา

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

อวี๋หลานกวนอิน (魚籃觀音) แปลว่าพระกวนอิมผู้ถือตะกร้าปลา ภาษาญี่ปุ่นอ่านว่า เกียวรัน คันนง ปางนี้จำได้ง่ายจากตะกร้าสานไม้ไผ่ในพระหัตถ์ ซึ่งมักมีปลาหนึ่งตัวอยู่ข้างใน ภาพในชุด 33 ปางบางภาพเป็นหญิงชาวบ้านยืนถือตะกร้า บางภาพยังทรงเครื่องพระโพธิสัตว์เต็มองค์ ปางนี้ไม่มีพระสูตรเฉพาะ แต่มีเรื่องเล่าหลายสายต่างยุคกัน

รากในพระสูตร: ปรากฏในรูปที่ผู้คนคุ้นเคย

สัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ บทที่ 25 บทผู่เหมินผิ่น (普門品) ไม่ได้กล่าวถึงกวนอิมถือตะกร้าปลา แต่กล่าวว่าพระอวโลกิเตศวรแสดงกายได้หลายแบบตามผู้ที่จะโปรด ตั้งแต่พระพุทธเจ้า เทพ ขุนนาง นักบวช จนถึงสตรีและเด็ก ข้อความตอนหนึ่งว่า “即現婦女身而為說法” คือปรากฏกายเป็นสตรีแล้วแสดงธรรม แต่พระสูตรไม่ได้เล่าเรื่องหญิงขายปลาไว้

บทเดียวกันยังกล่าวถึงผู้ออกทะเล หาก “黑風吹其船舫” คือลมดำพัดเรือไปตกแดนรากษส มีแม้คนเดียวเอ่ยพระนามพระอวโลกิเตศวร ทุกคนก็พ้นภัย ชาวประมงและคนเดินเรือจึงมีฐานในคัมภีร์ให้ระลึกถึงพระกวนอิม อาจตีความจากภาพได้ว่า ตะกร้าทำมาหากินกลายเป็นเครื่องหมายแห่งการคุ้มครองเมื่ออยู่ในพระหัตถ์

ตำนานหญิงผู้ชักนำคนสู่พระธรรม

ชั้นแรกคือเรื่องหญิงแห่งเมืองเหยียนโจว หนังสือฉบับวิชาการระบุว่าอยู่ในหนังสือ ไท่ผิงกว่างจี้ (太平廣記) ซึ่งไม่อยู่ในพระไตรปิฎก จึงตรวจกับตัวบทไม่ได้ ตามที่หนังสือสรุป หญิงงามไร้ครอบครัวผู้หนึ่งมีชายหนุ่มมากมายคบหา เมื่อนางตาย ชาวเมืองฝังไว้ข้างทาง ต่อมาในรัชศกต้าลี่สมัยถัง พระภิกษุจากตะวันตกมาเคารพหลุมศพ แล้วเผยว่านางคือโพธิสัตว์กระดูกคล้อง

ชั้นที่สองคือเรื่องภรรยาสกุลหม่า (馬郎婦) ซึ่งตรวจกับตัวบทได้ อยู่ในคัมภีร์ ซื่อซื่อจีกู่เลวี่ย (釋氏稽古略 ไทโช T2037) เล่ม 3 ซึ่งพระเจวี๋ยอั้น (覺岸) เรียบเรียงสมัยราชวงศ์หยวน ระบุตรง ๆ ว่า “馬郎婦 觀世音也” คือภรรยาสกุลหม่าก็คือพระอวโลกิเตศวร คัมภีร์วางเหตุการณ์ไว้ในปีที่ 12 รัชศกหยวนเหอ (ค.ศ. 817) สมัยถัง พระโพธิสัตว์ปรารถนาจะโปรดชาวส่านโย่ว (陝右) คือส่านซีฝั่งตะวันตก จึงปรากฏเป็นหญิงงาม

นางว่าจะรับผู้ที่ท่องบทผู่เหมินผิ่นได้ในคืนเดียว มีผู้ทำได้ยี่สิบคน จึงให้ท่องวัชรสูตร (金剛經) เหลือสิบกว่าคน สุดท้ายให้เรียนสัทธรรมปุณฑรีกสูตรเจ็ดม้วนในสามวัน เหลือบุตรสกุลหม่าคนเดียว แต่วันรับนางเข้าเรือน นางสิ้นใจก่อนแขกแยกย้าย หลายวันต่อมาพระชราถือไม้เท้ามาเขี่ยดูที่หลุมศพ พบเพียงกระดูกสีทองเกี่ยวคล้องกัน แล้วบอกว่านี่คือผู้ศักดิ์สิทธิ์ที่ใช้อุบายมาโปรดผู้คนซึ่งมีเครื่องกั้นหนา คัมภีร์ปิดเรื่องว่า นับแต่นั้นชาวส่านโย่วนับถือพระพุทธศาสนากันมาก

ตะกร้าในนวนิยายไซอิ๋ว

หนังสือฉบับวิชาการระบุว่า ฉากตะกร้าปลาที่ชัดที่สุดอยู่ในนวนิยาย ไซอิ๋ว (西遊記) ตอนที่ 49 ซึ่งไม่อยู่ในพระไตรปิฎก จึงเล่าตามที่หนังสือสรุปไว้ พระถังซัมจั๋งติดอยู่ใต้แม่น้ำทงเทียน ซุนหงอคงไปขอความช่วยเหลือที่ผู่โถว พบพระกวนอิมกำลังเหลาไม้ไผ่ในป่าไผ่ ยังไม่ได้แต่งองค์ แต่พระองค์ว่าไม่จำเป็น แล้วถือตะกร้าไม้ไผ่ไปที่แม่น้ำทันที หย่อนตะกร้าลงน้ำ แล้วยกขึ้นมาพร้อมปลาทองตัวหนึ่ง

พระกวนอิมเล่าว่าปลาทองนี้เคยอยู่ในสระบัวของพระองค์ ฟังพระสูตรทุกวันจนมีฤทธิ์ แล้วคลื่นพามันออกไปก่อภัยแก่ผู้คน ในนิยายมีผู้วาดพระลักษณะไว้ และผู้เล่าผูกภาพนั้นกับกำเนิดรูปปางนี้ แต่ไซอิ๋วเป็นวรรณกรรมสมัยหมิง ไม่ใช่พระสูตรหรือบันทึกประวัติศาสตร์

สิ่งที่มักเข้าใจผิด

หนังสือฉบับวิชาการชี้ว่า เรื่องหญิงเหยียนโจวยังไม่ได้บอกว่านางคือพระกวนอิม และไม่มีตะกร้าปลา ส่วนที่เล่ากันว่าภรรยาสกุลหม่าเป็น “หญิงขายปลา” และเรื่องหาดทรายทอง ไม่ปรากฏในคัมภีร์ที่ตรวจได้ ตะกร้าปลาจึงเป็นการผสานสายภาพกับตำนานในภายหลัง

ชื่อ 馬郎婦 แปลตรงว่าภรรยาของชายสกุลหม่า คัมภีร์ ฝอจู่ถ่งจี้ (佛祖統紀 ไทโช T2035) เล่ม 41 ซึ่งพระจื้อผาน (志磐) เรียบเรียงสมัยราชวงศ์ซ่ง เก่ากว่าซื่อซื่อจีกู่เลวี่ย เล่าเรื่องเดียวกันแบบย่อ ไม่ระบุปี และให้ท่องปรัชญาปารมิตาสูตร (般若經) แทนวัชรสูตร ตอนท้ายพระชราในจีวรสีม่วงกล่าวว่า “此普賢聖者” คือนี่คือผู้ศักดิ์สิทธิ์ผู่เสียน ซึ่งอ่านได้ว่าหมายถึงพระสมันตภัทร ไม่ใช่กวนอิม ตัวตนของผู้แปลงกายจึงไม่คงที่ตั้งแต่ต้น

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) วาดปางนี้ ยืนบนตัวปลาใหญ่ และไม่มีตะกร้า คำกำกับใต้ภาพคือ “或遇惡羅剎” จากคาถาในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 58a04–05) ที่ว่า “或遇惡羅剎 毒龍諸鬼等 念彼觀音力 時悉不敢害” แปลว่า หากพบรากษสร้าย นาคพิษ และภูตทั้งหลาย ระลึกถึงพลังพระกวนอิม สิ่งเหล่านั้นไม่กล้าทำร้าย ตะกร้าปลาในพระหัตถ์จึงเป็นแบบจีน ส่วนคู่มือญี่ปุ่นให้ปลาเป็นพาหนะ ทั้งสองแบบใช้ชื่อเดียวกัน

ความหมายในชีวิตวันนี้

ตะกร้าปลาคือของธรรมดาที่ทุกคนเข้าใจ อาจตีความได้ว่าปางนี้ชวนให้เรา อย่าตัดสินคนจากภายนอก ผู้ที่นำพาเราไปสู่สิ่งดีอาจเป็นแม่ค้าในตลาด เพื่อนร่วมงาน หรือใครสักคนที่เราไม่ทันสังเกต และบางครั้งความช่วยเหลือที่รีบมาถึงโดยไม่ห่วงพิธีรีตอง ก็งดงามที่สุด