ปางราชาแห่งคุณธรรม

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ปางราชาแห่งคุณธรรม ภาษาจีนเรียกว่าเต๋อหวางกวนอิน (德王觀音) ญี่ปุ่นเรียกว่าโทคุโอ คันนง คำว่า 德 หมายถึงคุณธรรม หรือคุณความดีที่ปรากฏผ่านการประพฤติ ส่วน 王 หมายถึงราชา หรือผู้เป็นใหญ่ในหมวดของตน

พระนามจึงอาจแปลได้ว่า “กวนอิมผู้เป็นราชาแห่งคุณธรรม” หรือ “กวนอิมผู้มีคุณธรรมอันประเสริฐดุจราชา” จุดสำคัญอยู่ที่ความยิ่งใหญ่ของความดี ไม่ใช่การครองอาณาจักรทางโลก

ที่มาในพระสูตร รูปกายพระพรหม

สัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262) บทผู่เหมินผิ่น (普門品) กล่าวว่า หากผู้ใดควรได้รับการโปรดด้วยกายพระพรหมราช พระอวโลกิเตศวรก็จะปรากฏเป็นพระพรหมราช แล้วแสดงธรรมแก่ผู้นั้น ตัวบทจีนว่า “應以梵王身得度者，即現梵王身而為說法”

หนังสือฉบับวิชาการระบุว่า พจนานุกรมพุทธศาสนาฝอกวง (佛光大辭典) และแหล่งอธิบายชุด 33 ปางจับคู่ปางนี้กับรูปกายพระพรหมราช เพราะพระพรหมเป็นใหญ่ในพรหมโลกและมีคุณธรรมสูง แต่พระสูตรเองไม่ได้เรียกรูปกายนั้นว่าเต๋อหวางกวนอิน และไม่ได้บรรยายว่าประทับบนศิลาหรือถือกิ่งหลิว จึงควรพูดว่าปางนี้ “สอดคล้องกับ” รูปกายพระพรหม ไม่ใช่ว่าพระสูตรเขียนปางนี้ไว้แล้ว

เรื่องนี้มักสับสนเพราะเลข 33 ตรงกัน ชุด 33 ปางเป็นรายชื่อรูปเคารพ ส่วนบทผู่เหมินผิ่นเป็นรายการรูปกายที่พระองค์แสดง เช่น พระพุทธเจ้า พระพรหม พระอินทร์ ขุนนาง คฤหัสถ์ และเด็ก

หนังสือฉบับวิชาการอ้างคำอธิบายของวัดเท็นโทกุจิ (天徳寺) ในญี่ปุ่นว่า พระสูตรให้หลักการแสดงกายหลายแบบ แต่ไม่ได้ระบุชื่อ 33 ปางที่ผู้คนรู้จัก การรวมภาพเป็นชุดเกิดขึ้นภายหลังในคู่มือภาพของญี่ปุ่น การเทียบปางนี้กับพระพรหมจึงเป็นระบบอธิบายยุคหลัง

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “梵王身” คือรูปกายพระพรหมในบทผู่เหมินผิ่น ภาพในคู่มือนั่งบนศิลา ถือกิ่งไม้ การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

รูปองค์พระ ศิลากับกิ่งหลิว

หนังสือฉบับวิชาการระบุตามพจนานุกรมฝอกวงว่า รูปที่แพร่หลายคือองค์พระประทับขัดสมาธิบนศิลา พระหัตถ์ซ้ายวางใกล้พระนาภี พระหัตถ์ขวาถือกิ่งหลิว คำบรรยายนี้ช่วยในการจำแนก แต่ไม่ใช่กฎตายตัว

แม้พระนามมีคำว่าราชา แต่พระองค์ ไม่ได้ประทับบนบัลลังก์ทอง กลับประทับบนศิลาธรรมชาติ อาจตีความได้ว่าคุณธรรมไม่ต้องพึ่งเครื่องแสดงฐานะ กิ่งหลิวที่เรียวและยืดหยุ่นก็ต่างจากคทาหรืออาวุธของผู้ปกครอง ภาพจึงอาจชวนให้อ่านคำว่าราชาเป็นอำนาจที่อ่อนโยน

การอ่านเช่นนี้มาจากองค์ประกอบของภาพ ไม่ใช่คำอธิบายในคัมภีร์ ช่างมักทำพระพักตร์และฐานคล้ายกันทั้งชุด แล้วใช้ของในพระหัตถ์หรือท่านั่งแยกปาง การอ่านอักษร 德王觀音 บนฐานจึงเชื่อถือได้ที่สุด

คัมภีร์แสงทองกับหลักของผู้ปกครอง

สุวรรณประภาสสูตร หรือคัมภีร์แสงทอง (金光明最勝王經 ไทโช T0665) ฉบับแปลของ 義淨 มีบทว่าด้วยหลักของผู้ปกครอง (王法正論品) คัมภีร์เล่าเรื่องว่า พระพุทธเจ้าตรัสเล่าแก่เทพีแห่งแผ่นดินถึงกษัตริย์ในอดีตที่สอนหลักนี้แก่โอรส ในหลักนั้น ท้าวโลกบาลทั้งสี่ทูลถามพระพรหมท่ามกลางเหล่าเทพว่า เหตุใดผู้เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์จึงได้ชื่อว่าเทพ และพระพรหมเป็นผู้ตอบ คัมภีร์นี้ไม่ได้เล่าประวัติปางเต๋อหวาง แต่แสดงว่าเรื่องธรรมกับอำนาจเป็นหัวข้อจริงในพุทธศาสนา

แกนของบทคือ ผู้ปกครองต้องไม่ปกครองด้วยวิธีผิดธรรม เมื่อเห็นคนทำชั่วต้องลงโทษตามธรรม ไม่ปล่อยปละ ไม่ยกย่องคนชั่วแล้วลงโทษคนดี และต้องมองคนใกล้ชิดกับคนไม่ใกล้ชิดอย่างเสมอกัน ตัวบทว่า “於親及非親，平等觀一切” คัมภีร์ผูกความสงบของบ้านเมืองไว้กับความรับผิดชอบของผู้มีอำนาจ เมื่อกษัตริย์ทิ้งธรรม บ้านเมืองเดือดร้อน เมื่อปกครองด้วยธรรม เหล่าเทพก็คุ้มครอง

เมื่อวางคู่กับบทผู่เหมินผิ่น พระพรหมมีสองบทบาท คือเป็นรูปกายหนึ่งที่กวนอิมแสดง และเป็นผู้ตอบเรื่องหลักของผู้ปกครอง การอ่านสองคัมภีร์คู่กันช่วยขยายความหมายของพระนาม แต่เป็นการเชื่อมโยงของผู้เรียบเรียง ไม่ใช่ข้อความในพระสูตรเดียวกัน

สิ่งที่มักเข้าใจผิด

ชื่อปางไม่ได้บอกว่ามีกษัตริย์ชื่อเต๋อหวางผู้สร้างอาณาจักรใด การอ่านคำว่า 王 เป็นชื่อบุคคลจะทำให้เกิดพงศาวดารที่ไม่มีอยู่จริง ประวัติของปางนี้คือการเชื่อมพระนามแห่งคุณธรรมกับรูปกายพระพรหม ไม่ใช่ชีวประวัติของราชาองค์ใด

บทผู่เหมินผิ่นไม่ได้บอกว่ากวนอิมกลายเป็นผู้สร้างโลก หรือว่าพระพรหมกับกวนอิมเป็นองค์เดียวกัน รูปกายพระพรหมเป็นอุบายตามวาระของการสอน พระนามนี้ก็ไม่ได้รับรองว่าผู้ปกครองคนใดพ้นจากการตรวจสอบ เพราะส่วนที่ทำให้พระนามสมบูรณ์คือ 德

คำว่า 德 ในวัฒนธรรมจีนกว้างกว่าพุทธศาสนา อาจทำให้นึกถึงการปกครองด้วยคุณธรรมแบบขงจื๊อ แต่ไม่ควรสรุปว่าปางนี้มาจากคัมภีร์ขงจื๊อโดยตรง

ความหมายในชีวิตวันนี้

ไม่ว่าเราจะเป็นเจ้าของกิจการ หัวหน้างาน ครู หรือพ่อแม่ ล้วนมีอำนาจในมือไม่มากก็น้อย ปางนี้ชวนให้นำตนเองก่อน คือรู้ทันความโลภ ความกลัว และความโกรธ ก่อนที่มันจะกลายเป็นคำสั่ง แล้วจึงนำผู้อื่นด้วยความเป็นธรรม