ปางจันทร์ในน้ำ

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ชื่อจีน 水月觀音 อ่านแบบจีนกลางว่า สุ่ยเยว่กวนอิน แปลว่าพระกวนอิมแห่งน้ำและจันทร์ หรือพระกวนอิมผู้ชมเงาจันทร์ในน้ำ ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า ซุยเก็ตสึ คันนง

ในชื่อมีสามสิ่งซ้อนกัน คือดวงจันทร์ที่อยู่จริงบนฟ้า ผิวน้ำที่รองรับภาพ และเงาสะท้อนที่มองเห็นได้แต่หยิบจับไม่ได้ อาจตีความได้ว่า สามชั้นนี้ทำให้ปางนี้เหมาะแก่การพิจารณาเรื่องความจริง สิ่งที่ปรากฏ และการไม่ยึดติด

หนังสือฉบับวิชาการระบุว่า พจนานุกรมพุทธศาสนา (佛學大辭典) ของติงฝูเป่า (丁福保) อธิบายว่า ภาพพระกวนอิมผู้พิจารณาจันทร์ในน้ำ เรียกว่ากวนอิมจันทร์ในน้ำ ชื่อจึงหมายถึงการมองเงาบนผิวน้ำ แต่ภาพที่สืบทอดมาไม่ได้แสดงดวงจันทร์และเงาชัดทุกชิ้น บางงานใช้วงรัศมี น้ำ หรือท่านั่งบอกแทน

จิตรกรสมัยถังกับต้นแบบของภาพ

หลักฐานสำคัญของปางนี้อยู่ในเอกสารจิตรกรรม ไม่ใช่พระไตรปิฎก หนังสือฉบับวิชาการระบุว่า ลี่ไต้หมิงฮว่าจี้ (歷代名畫記) หรือบันทึกจิตรกรมีชื่อ ของจางเยี่ยนหย่วน (張彥遠) เรียบเรียงในศตวรรษที่ 9 เล่ม 10 กล่าวถึงโจวฝ่าง จิตรกรสมัยราชวงศ์ถัง ว่าเริ่มจากศึกษาวิธีของจางเซวียน แล้วพัฒนาแบบของตน พระโพธิสัตว์สง่างาม และ “สร้างรูปแบบน้ำจันทร์อย่างวิเศษ”

แต่ข้อความโบราณสั้นมาก ไม่มีภาพร่างหรือวันที่ และผลงานต้นแบบไม่เหลือให้ตรวจ จึงยังตอบไม่ได้ว่าภาพของโจวฝ่างเหมือนรูปปางจันทร์ในน้ำที่รู้จักวันนี้เพียงใด คำว่า “สร้าง” อาจหมายเพียงทำให้รูปแบบเด่นและได้รับการยอมรับ ไม่ได้พิสูจน์ว่าก่อนหน้านั้นไม่มีใครวาดแบบนี้

ท่านั่งริมน้ำและฉากเขาโปตลกะ

หนังสือฉบับวิชาการระบุว่า ภาพจันทร์ในน้ำได้รับความนิยมในช่วงปลายราชวงศ์ถัง สมัยห้าราชวงศ์ และซ่งเหนือ ภาพที่ถ้ำตุนหวงวางพระกวนอิมไว้ท่ามกลางภูเขา ศิลา น้ำ เมฆ ไผ่ และวงรัศมี

รูปแบบที่มีชื่อมากคือพระองค์ประทับบนศิลา ยกพระชานุขวาขึ้น พาดพระกรหรือวางพระหัตถ์ใกล้พระชานุ ขาอีกข้างพับขวางด้านหน้า ท่านี้เรียกว่า ท่าราชลีลาสนะ หรือท่านั่งผ่อนคลายอย่างผู้สูงศักดิ์ พิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทนมีประติมากรรมไม้สมัยเหลียวชิ้นหนึ่ง (เลขทะเบียน 28.56) และอธิบายว่าท่านี้เป็นเครื่องหมายของรูปจันทร์ในน้ำ แสดงพระองค์ในดินแดนโปตลกะ รูปแบบนี้ยังไปถึงเกาหลี

ฉากเขาโปตลกะมีที่มาในพระสูตร อวตังสกสูตร (華嚴經) ฉบับ 80 ผูก แปลโดย 實叉難陀 (ไทโช T0279) ตอนเข้าสู่ธรรมธาตุ ผูกที่ 68 กล่าวว่า “於此南方有山，名補怛洛迦” แปลว่า ทางใต้มีภูเขาชื่อโปตลกะ ที่นั่นมีพระโพธิสัตว์ชื่ออวโลกิเตศวร และมีคาถาว่า “海上有山多聖賢” แปลว่า ภูเขากลางทะเลมีผู้ประเสริฐมากมาย พระสูตรยังเล่าว่าสุธนกุมารพบพระองค์ในหุบผาที่มีธารน้ำ ประทับขัดสมาธิบนศิลาแก้ว (金剛寶石) ฉากศิลาริมน้ำจึงมีรากในคัมภีร์ แต่ท่าราชลีลาสนะเป็นพัฒนาการในงานศิลปะ ไม่ใช่คำบรรยายในพระสูตร

ต่อมาในจีน ชื่อโปตลกะถูกรับมาเป็นชื่อเกาะผู่โถวซานในมณฑลเจ้อเจียง ศูนย์กลางการจาริกสำคัญของกวนอิม การซ้อนสถานที่เช่นนี้เป็นเรื่องประวัติศาสตร์ ไม่ได้แปลว่าภูเขาในคัมภีร์กับเกาะในจีนเป็นจุดเดียวกัน

จันทร์ในน้ำสอนอะไร

เงาจันทร์ในน้ำไม่ใช่สิ่งที่ไม่มีอยู่เลย เรามองเห็นแสงจริง แต่เงานั้นไม่ใช่ดวงจันทร์ที่ตกลงมาในสระ ถ้ายื่นมือไปคว้าจะพบแต่น้ำ

วัชรัจเฉทิกาปรัชญาปารมิตาสูตร (金剛般若波羅蜜經) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ (ไทโช T0235) ลงท้ายด้วยคาถาว่า “一切有為法，如夢幻泡影，如露亦如電，應作如是觀” แปลว่า สิ่งปรุงแต่งทั้งปวงดุจความฝัน มายา ฟองน้ำ เงา ดุจน้ำค้างและสายฟ้าแลบ พึงพิจารณาเช่นนี้ พระสูตรไม่ได้ใช้คำว่าจันทร์ในน้ำตรง ๆ แต่ชี้ไปทางเดียวกัน คือสิ่งที่ปรากฏอาศัยเงื่อนไขและเปลี่ยนเร็ว จึงไม่ควรยึดเป็นตัวตนถาวร

แต่ความว่างไม่ได้แปลว่าความทุกข์ของคนไม่มีความหมาย มหายานวางปัญญาคู่กับความกรุณา เมื่อสิ่งทั้งหลายอาศัยเงื่อนไข การเปลี่ยนเงื่อนไขก็ลดทุกข์ได้

วงกลมหลังองค์ไม่ได้บอกว่าเป็นปางนี้เสมอ

วงกลมด้านหลังองค์พระในภาพจันทร์ในน้ำ อ่านได้ทั้งเป็นพระรัศมีและเป็นดวงจันทร์ แต่รูปกวนอิมที่มีวงรัศมีไม่ใช่ปางจันทร์ในน้ำทั้งหมด ปางรัศมีวงกลมมีชื่อเฉพาะของตน และเน้นแสงที่แผ่ออกไป ส่วนปางนี้เน้นแสงจันทร์ที่ปรากฏผ่านผิวน้ำ การระบุจึงต้องดูน้ำ ศิลา ท่านั่ง และป้ายชื่อประกอบกัน

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(ค.ศ. 1690) วาดปางนี้ต่างจากแบบจีน คือ ยืนบนกลีบบัวที่ลอยในน้ำ มีดวงจันทร์ในเมฆมุมบน ไม่ใช่นั่งราชลีลาสนะบนศิลา คำกำกับใต้ภาพคือ “辟支佛身” รูปกายพระปัจเจกพุทธเจ้า หนึ่งในกายที่บทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57a25) กล่าวว่าพระโพธิสัตว์แสดงเพื่อโปรดสัตว์ ตัวบทว่า “即現辟支佛身而為說法” แปลว่า ย่อมปรากฏกายเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วแสดงธรรม พระรูปปางนี้จึงมีสองแบบ แบบจีนตั้งแต่สมัยถังนั่งบนศิลา แบบคู่มือญี่ปุ่นยืนบนกลีบบัว การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

ความหมายในชีวิตวันนี้

ชื่อเสียง คำชม หรือภาพที่คนอื่นมองเรา ก็เหมือนเงาจันทร์ในน้ำ งดงามได้ แต่สั่นไหวไปตามลม

ปางนี้ไม่ได้บอกให้หนีโลก แต่ชวนให้ชื่นชมความงามได้โดยไม่ยึดติด ใจจึงเป็นอิสระ และมีแรงกลับไปช่วยเหลือผู้คนต่อไป