ปางรัศมีวงกลม

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ชื่อจีนของปางนี้คือ 圓光觀音 อ่านว่า หยวนกวงกวนอิน ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า เอ็นโค คันนง คำว่า 圓 แปลว่ากลม ส่วน 光 แปลว่าแสงสว่าง ชื่อปางจึงบอกตรง ๆ ถึงภาพที่เห็น คือพระกวนอิมที่มีวงรัศมีล้อมพระรูป

ชื่อไทยว่าปางรัศมีวงกลมจึงตรงกับชื่อจีนมากกว่าการเรียกว่าเจ้าแม่แห่งดวงอาทิตย์ เพราะชื่อจีนไม่ได้บอกว่าแสงนั้นคือดวงอาทิตย์ และไม่ได้กล่าวว่าพระกวนอิมเป็นเทพสุริยะ

ในภาพศาสนา วงแสงช่วยแยกองค์ศักดิ์สิทธิ์ออกจากสิ่งรอบข้าง และชวนให้ผู้ชมมองที่พระพักตร์ อาจตีความได้ว่าวงแสงทำให้สิ่งที่ตามองไม่เห็น เช่น ปัญญาและความบริสุทธิ์ ปรากฏเป็นรูปให้เห็นได้ บางองค์มีเพียงเส้นวงบาง ๆ บางองค์เป็นแผ่นกลมหรือวงเปลวไฟ

แสงในบทแรกของพระสูตร

เรื่องแสงที่ช่วยให้เข้าใจความหมายของแสงในพุทธศาสนามหายานอยู่ในบทแรกของ สัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262) ฉบับแปลจีนของพระกุมารชีวะ (鳩摩羅什) บทนี้คือบทนำ (序品) พระสูตรเล่าว่าพระศากยมุนีประทับบนเขาคิชฌกูฏ มีพระสาวก พระโพธิสัตว์ และสรรพชีวิตมากมายมาประชุม พระกวนอิมก็มีพระนามอยู่ในรายชื่อพระโพธิสัตว์ในที่ประชุมนั้นด้วย

พระสูตรกล่าวว่า พระพุทธเจ้าทรงเข้าสมาธิ แล้วเปล่งแสงจากอุณาโลมระหว่างพระขนง ตัวบทว่า 放眉間白毫相光 照東方萬八千世界 คือส่องไปยังโลกทางทิศตะวันออกหนึ่งหมื่นแปดพันโลก แสงส่องตั้งแต่อเวจีนรกที่ทุกข์ลึกที่สุด จนถึงอกนิษฐเทพซึ่งเป็นภพภูมิสูง ผู้ประชุมได้เห็นสรรพชีวิตในหกภูมิ เห็นพระพุทธเจ้ากำลังสั่งสอน และเห็นผู้คนกำลังปฏิบัติธรรม

แสงนั้น ไม่ได้เลือกส่องเฉพาะสิ่งสวยงาม แต่ทำให้เห็นความทุกข์และหนทางพ้นทุกข์ไปพร้อมกัน ความสว่างไม่ได้ทำให้สิ่งยากลำบากหายไป แต่ทำให้มองเห็นสิ่งเหล่านั้นพร้อมกับทางที่จะตอบสนอง

พระสูตรเล่าต่อว่า เมื่อเห็นแสง พระไมตรีโพธิสัตว์ไม่ได้แค่ตื่นตะลึง แต่สงสัยว่าเหตุอัศจรรย์นี้หมายถึงอะไร จึงถามพระมัญชุศรีผู้เคยอยู่ใกล้พระพุทธเจ้านับไม่ถ้วนในอดีต พระมัญชุศรีตอบว่าเคยเห็นพระพุทธเจ้าในอดีตเปล่งแสงอย่างนี้แล้วทรงแสดงธรรมสำคัญ แสงจึงเตรียมผู้ฟังให้พร้อมรับคำสอน ไม่ได้มาแทนคำสอน

ต้องระวังว่าผู้เปล่งแสงในตอนนี้คือพระศากยมุนี ไม่ใช่พระกวนอิม และพระสูตรตอนนี้ไม่ได้ตั้งชื่อปาง 圓光觀音 ความเกี่ยวข้องอยู่ที่การใช้แสงสื่อถึงการเปิดเผยความจริง ไม่ได้ยืนยันว่าปางนี้เกิดจากเหตุการณ์นี้โดยตรง

แสงของพระกวนอิมในบทผู่เหมินผิ่น

ถ้าต้องการข้อความที่พูดถึงพระกวนอิมโดยตรง ต้องไปที่ บทผู่เหมินผิ่น (普門品) ซึ่งเป็นบทที่ 25 ของพระสูตรเดียวกัน คาถาตอนหนึ่งสรรเสริญว่า 無垢清淨光 慧日破諸闇 คือแสงบริสุทธิ์ไร้มลทิน ดวงอาทิตย์แห่งปัญญาทำลายความมืด สองบรรทัดถัดมากล่าวถึงเมฆใหญ่แห่งความเมตตา และฝนธรรมอมฤตที่ดับเปลวไฟแห่งกิเลส ตัวบทว่า 澍甘露法雨 滅除煩惱焰

เมื่ออ่านคู่กัน ดวงอาทิตย์ทำให้มองเห็น ส่วนเมฆและฝนให้ความชุ่มเย็น อาจตีความได้ว่าแสงของพระโพธิสัตว์ไม่ใช่ความร้อนที่แผดเผาผู้ทุกข์ แต่เป็นความชัดเจนที่มาพร้อมการบรรเทาทุกข์ ส่วนคำว่าความมืด อาจอ่านเป็นอุปมาของความหลง ความกลัว หรือการไม่รู้ว่าจะดำเนินชีวิตอย่างไร

การโยงคาถาเหล่านี้เข้ากับวงรัศมีเป็นการอ่านภาพคู่กับคัมภีร์ ไม่ใช่การอ้างว่าพระสูตรสั่งให้ช่างทำวงกลมเพื่อสื่อความหมายนี้

มีรัศมีแล้วจะเป็นปางนี้เสมอหรือไม่

รัศมีพบได้ทั่วไปในพระพุทธรูปและพระโพธิสัตว์หลายแบบ รูปกวนอิมที่มีวงกลมหลังพระเศียรจึงไม่จำเป็นต้องเป็นปางนี้เสมอไป สิ่งที่ช่วยระบุได้มั่นคงกว่าคือชื่อที่ผู้สร้างหรือศาลเจ้ากำหนด คำจารึก และชุดรูปเคารพที่องค์นั้นอยู่

ตัวอย่างหนึ่งคือภาพกวนอิมนุ่งขาวของวัดโทฟูกุจิในญี่ปุ่น สมัยมุโรมาจิ หนังสือฉบับวิชาการอ้างฐานข้อมูลมรดกวัฒนธรรมของญี่ปุ่นว่าภาพนี้มีรัศมีวงกลม มีสุธนและมังกรประกอบ แต่จัดชื่อเป็นภาพกวนอิมนุ่งขาว ไม่ใช่ปางรัศมีวงกลม

ในทางกลับกัน องค์ที่มีป้าย 圓光觀音 อาจไม่มีแผ่นรัศมีด้านหลังก็ได้ อาจเพราะช่างเลือกแบบนั้น หรือชิ้นส่วนสูญหายไปแล้ว เรื่องนี้ต้องตรวจจากองค์จริง ป้ายชื่อที่ฐานจึงเป็นหลักฐานสำคัญ ไม่ใช่แค่ของตกแต่ง

ปางที่มักสับสนด้วยคือปางจันทร์ในน้ำ เพราะทั้งสองแบบอาจประทับบนศิลาและมีวงกลมประกอบ วิธีดูคือสังเกตว่าวงนั้นเป็นรัศมีหลังพระรูป เป็นดวงจันทร์บนฟ้า หรือเป็นเงาจันทร์บนผิวน้ำ จึงควรดูชื่อเดิมและฉากประกอบด้วย

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “正觀記ニ自然關感故 現光中” คืออ้างหนังสือชื่อ 正觀記 ว่าพระองค์ปรากฏในแสงเพราะการตอบสนองต่อศรัทธาโดยธรรมชาติ หนังสือ 正觀記 ไม่อยู่ในพระไตรปิฎกจีนที่ตรวจได้ จึงยืนยันเรื่องเล่านี้ไม่ได้ ภาพในคู่มือนั่งบนศิลา มีรัศมีเป็นเส้นแผ่รอบพระวรกาย ปางนี้เป็นหนึ่งในไม่กี่ปางที่คู่มือไม่ได้จับคู่กับข้อความในบทผู่เหมินผิ่น

ความหมายในชีวิตวันนี้

เมื่อโกรธหรือสับสน ลองหยุดสักนิดแล้วถามตัวเองว่า “เรามองเห็นเรื่องนี้ครบทุกด้านแล้วหรือยัง” การมองให้เห็นรอบด้านคือแสงสว่างเล็ก ๆ ที่เราจุดขึ้นเองได้ทุกวัน