ปางลีลาอิสระ

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ชื่อจีนของปางนี้คือโหยวซี่กวนอิน (遊戲觀音) ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่ายุเงะ คันนง ชื่อไทยพบได้หลายแบบ เช่น ปางลีลา และปางท่องเที่ยว ชื่อปางลีลาอิสระเป็นคำแปลที่ใช้อธิบายความหมาย ไม่ใช่พระนามที่จารึกไว้บนองค์พระทุกแห่ง

ในภาษาทั่วไป คำว่า 遊戲 อาจแปลว่าการเล่นหรือการละเล่น แต่เมื่ออยู่ในคัมภีร์พุทธ คำเดียวกันใช้อธิบายการปรากฏกายและการช่วยเหลือที่ไม่ติดขัด จึงไม่ควรนำความหมายของการเล่นสนุกมาใช้ทั้งหมด

ความอิสระในที่นี้ไม่ได้หมายถึงทำอะไรก็ได้ตามใจ แต่หมายถึงไม่ถูกความติดยึดขังไว้ในวิธีช่วยเหลือแบบเดียว ความกรุณาเป็นทิศทาง ส่วนความคล่องตัวเป็นวิธีเดินไปตามทิศทางนั้น

คัมภีร์อธิบายคำว่าลีลาไว้อย่างไร

มหาปรัชญาปารมิตาศาสตร์ (大智度論 ไทโช T1509) เล่มที่ 94 ถามตรง ๆ ว่า เมื่อพระโพธิสัตว์ใช้ฤทธิ์ช่วยเหลือ เหตุใดจึงเรียกว่า 遊戲 คำตอบคือ “戲名如幻師種種現變” แปลว่า ที่เรียกว่าลีลา เพราะเหมือนนักมายากลแสดงรูปแปลงได้หลากหลาย การเปรียบนี้ไม่ได้หมายถึงการหลอกลวง แต่หมายถึงรูปที่ปรากฏเปลี่ยนได้ และผู้แสดงไม่ติดอยู่กับรูปนั้น

คัมภีร์ฉบับจีนระบุตามธรรมเนียมว่าพระนาคารชุน (龍樹) เป็นผู้แต่ง และพระกุมารชีวะ (鳩摩羅什) เป็นผู้แปล หนังสือใช้คัมภีร์นี้อธิบายความหมายของคำเท่านั้น ไม่ได้ใช้ยืนยันว่ารูปเคารพปางนี้สร้างขึ้นในยุคเดียวกับคัมภีร์ แนวคิดเก่ากับการเกิดชื่อปางเป็นคนละเรื่องกัน

ข้อความในเล่มเดียวกันกล่าวว่า พระโพธิสัตว์อาจอยู่ท่ามกลางสรรพสัตว์ในฐานะบิดา บุตร ครู ศิษย์ นาย ผู้รับใช้ ผู้มั่งคั่ง หรือผู้ยากไร้ ผู้ช่วยเหลือจึงไม่จำเป็นต้องอยู่ในฐานะสูงส่งเสมอไป

คัมภีร์ยังอธิบายว่า เมื่อพบสุขไม่ติดใจ เมื่อพบทุกข์ไม่โกรธเกลียด (樂中不生愛，苦中不生瞋) และเตือนถึงโทษของการให้ที่ยังยึดติด ผู้ให้อาจโกรธเมื่อผู้รับไม่กตัญญู หรือเสียใจเมื่อทานไม่ให้ผลอย่างที่หวัง อีกตอนหนึ่งกล่าวว่าพระโพธิสัตว์พิจารณาความเป็นมาและความพร้อมของผู้ฟังก่อนสั่งสอน เปรียบเหมือนนกกระยางขาวที่คอยจังหวะก่อนจับปลา

พระสูตรที่กล่าวถึงการปรากฏกาย

บทผู่เหมินผิ่น (普門品) ในสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262) กล่าวว่าพระกวนอิมปรากฏกายในฐานะต่าง ๆ เพื่อแสดงธรรมแก่ผู้ที่ควรช่วยด้วยรูปนั้น เช่น พระพุทธเจ้า พระสาวก เทพ และผู้ครองเมือง แนวคิดนี้ใช้อธิบายปางลีลาอิสระได้ แต่พระสูตรไม่ได้เอ่ยชื่อ 遊戲觀音 หรือบรรยายท่านั่งของปางนี้ไว้โดยตรง

พระสูตรอัญเชิญกวนอิมระงับพิษภัย (請觀世音菩薩消伏毒害陀羅尼呪經 ไทโช T1043) ซึ่งหัวคัมภีร์ระบุว่าแปลในสมัยจิ้นตะวันออกโดย 竺難提 มีพระคาถาตอนหนึ่งใช้ถ้อยคำว่า พระองค์ทรงลีลาในนรกและในภพภูมิทั้งห้า คือ “亦遊戲地獄，大悲代受苦” แปลว่า ทรงลีลาแม้ในนรก ด้วยมหากรุณารับทุกข์แทน คำว่าลีลาในที่นี้จึงไม่ใช่ความบันเทิง แต่เป็นการเข้าไปในที่ที่ผู้ทุกข์ต้องการความช่วยเหลือ

ถ้อยคำที่กล่าวถึงการรับทุกข์แทนควรอ่านเป็นอุดมคติและปณิธานของพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่คำรับประกันว่าผู้สวดจะย้ายโรคหรือภัยไปได้

ท่านั่งที่ผ่อนคลายบอกอะไร

ในงานศิลปะ พระรูปปางนี้มักประทับในท่าไม่เกร็ง พระหัตถ์วางบนพระชานุ พระวรกายเอนเล็กน้อย หรือประทับบนศิลา แต่รายละเอียดเหล่านี้ไม่ใช่สูตรตายตัวที่ทุกองค์ต้องมีครบ ท่านั่งสบายยังพบในพระรูปกวนอิมอีกหลายแบบ การระบุชื่อปางจึงต้องดูป้ายชื่อ จารึก และชุดที่องค์นั้นอยู่ประกอบด้วย

ท่านั่งที่ไม่สมมาตรมีความสมดุลของน้ำหนักและเส้นสายอยู่ภายใน ความสงบของพระพักตร์จึงไม่ได้มาจากการทำทุกส่วนให้เท่ากัน อาจตีความได้ว่าท่าที่ดูง่ายนี้มาจากใจที่ฝึกมาดีแล้ว เหมือนช่างฝีมือที่รู้ว่าควรออกแรงตรงไหน ไม่ใช่ความเฉื่อยที่ไม่สนใจอะไร

เรื่องที่ยังบอกไม่ได้

คัมภีร์ทำให้รู้ว่าคำว่า 遊戲 ในความหมายทางธรรมมีที่มาชัดเจน แต่ยังไม่ตอบว่าใครสร้างปางนี้เป็นคนแรก หรือใครจัดปางนี้ไว้ในชุด 33 ปาง คำถามนี้ต้องใช้ภาพ เอกสาร หรือบัญชีเก่าที่ระบุอายุได้

จึงไม่ควรแต่งเรื่องว่าวันหนึ่งพระกวนอิมทรงเหนื่อยแล้วเสด็จไปพักบนเขา และนับวันนั้นเป็นกำเนิดปาง เพราะไม่พบเรื่องเช่นนี้ในแหล่งที่อ้าง เรื่องเล่าเพื่อสอนธรรมมีคุณค่าได้ แต่ควรบอกให้ชัดว่าเป็นเรื่องที่แต่งขึ้นจากความหมายของปาง

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “墮落金剛山” ซึ่งมาจากคาถาในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57c23–24) ที่ว่า “或被惡人逐 墮落金剛山 念彼觀音力 不能損一毛” แปลว่า หากถูกคนร้ายไล่ล่าจนตกจากเขาวัชระ ระลึกถึงพลังพระกวนอิม แม้เส้นขนก็ไม่เสียหาย ภาพในคู่มือนั่งบนเมฆ ชันพระชานุข้างหนึ่งอย่างผ่อนคลาย การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

ความหมายในชีวิตวันนี้

ความอิสระในความหมายของปางนี้ ไม่ใช่ “ไม่มีใครบังคับเราได้” แต่คือการทำความดีโดยไม่ถูกความอยากได้หน้า หรือความกลัวเสียหน้า เข้ามาควบคุม ท่าทางที่ผ่อนคลายของพระรูปจึงไม่ใช่ความเกียจคร้าน แต่คือความสงบของใจที่ฝึกมาดีแล้ว