ปางรัตนะนานาประการ

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ชื่อจีนของปางนี้คือ จ้งเป่ากวนอิน (眾寶觀音) ญี่ปุ่นอ่านว่า ชูโฮ คันนง คำว่า “จ้ง” แปลว่ามากมายหรือหลายชนิด ส่วน “เป่า” แปลว่ารัตนะหรือของมีค่า ชื่อจึงแปลได้ว่า “กวนอิมแห่งรัตนะนานาประการ”

ชื่อนี้ชวนให้นึกถึงความอุดมสมบูรณ์ แต่ไม่ได้แปลว่าพระองค์แจกเงินหรือรับประกันความร่ำรวยแก่ผู้บูชา ในภาษาพุทธ รัตนะมีหลายชั้น อาจเป็นอัญมณีจริง เป็นแก้วสารพัดนึก หรือเป็นคุณความดีในใจ เช่น ศรัทธา ศีล การสละ และปัญญา

รัตนะที่สูงสุดคือ พระรัตนตรัย ได้แก่ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ที่เรียกว่ารัตนะไม่ใช่เพราะราคาแพง แต่เพราะหาได้ยาก มีคุณค่า และนำทางชีวิต

ปางนี้เป็นรูปหนึ่งในชุดกวนอิม 33 ปาง ไม่ใช่พระโพธิสัตว์อีกองค์ ประวัติของปางจึงเล่าผ่านชื่อ ท่าทาง และการตีความ ไม่ควรแต่งนิทานกำเนิดเติมช่องว่าง

ท่านั่งและรูปกายคหบดี

หนังสือฉบับวิชาการอ้างพจนานุกรมพุทธศาสนาของติงฝูเป่า (丁福保) ว่าพระองค์ประทับนั่งบนพื้น พระหัตถ์ขวาแตะพื้น พระหัตถ์ซ้ายตั้งขึ้นวางบนพระชานุซ้าย และแสดงเป็นรูปกายคหบดี (長者) หนังสือยังอ้างแหล่งอธิบายภาพร่วมสมัยบางแห่งที่วางพระองค์ไว้ริมสระ พระบาทขวาเหยียดออก

พจนานุกรมไม่ได้บอกว่าต้องมีกองแก้วหรือหีบสมบัติอยู่ข้างองค์ ความเป็นรัตนะนานาประการจึงอยู่ที่ชื่อและความหมาย ไม่ได้อยู่ที่ของมีค่าในภาพ

คหบดีในที่นี้ไม่ใช่แค่เศรษฐี แต่หมายถึงผู้มีฐานะ มีเกียรติ เป็นหัวหน้าครัวเรือน หรือผู้นำที่ชุมชนนับถือ บทผู่เหมินผิ่น (普門品) ใน สัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ กล่าวว่า หากผู้ใดควรได้รับการโปรดด้วยรูปกายคหบดี พระกวนอิมก็ปรากฏในรูปนั้นเพื่อแสดงธรรม

แต่พระสูตรไม่ได้เรียกรูปกายนั้นว่าจ้งเป่ากวนอิน และไม่ได้บรรยายท่านั่ง การจับคู่นี้เป็นการจัดระบบของชุดภาพ 33 ปางในภายหลัง

ฉากถวายสร้อยรัตนะในพระสูตร

ก่อนขึ้นคาถาท้ายบทผู่เหมินผิ่น มีฉากที่เข้ากับชื่อปางนี้อย่างงดงาม พระสูตรเล่าว่าพระอักษยมติโพธิสัตว์ถอดมุกและสร้อยรัตนะจากพระศอถวายพระกวนอิม ตัวบทว่ามีค่าถึงแสนตำลึงทอง (價直百千兩金) แต่พระองค์ไม่รับในตอนแรก

พระอักษยมติขอให้รับอีกครั้ง พระพุทธเจ้าจึงตรัสให้รับ เพื่อเมตตาต่อผู้ถวาย หมู่บริษัทสี่ ตลอดจนเทพ นาค และผู้ฟังทั้งหลาย เมื่อรับแล้ว พระกวนอิมแบ่งสร้อยเป็นสองส่วน ส่วนหนึ่งถวายพระศากยมุนีพุทธเจ้า อีกส่วนถวายสถูปของพระประภูตรัตนพุทธเจ้า

ตัวบทเรียกสิ่งที่ถวายว่า 眾寶珠瓔珞 คือมุกและสร้อยที่ประกอบด้วยรัตนะนานาชนิด ซึ่งมีคำว่า 眾寶 ตรงกับชื่อปางอย่างน่าสังเกต อาจตีความได้ว่ารัตนะเคลื่อนไปสามจังหวะ ผู้ให้สละของรัก ผู้รับรับไว้เพื่อเกื้อกูลผู้ให้ แล้วส่งต่อเป็นการบูชา

อย่างไรก็ดี พระสูตรไม่ได้บอกว่าเหตุการณ์นี้เป็นที่มาของชื่อจ้งเป่ากวนอิน จึงควรมองว่าเป็นเรื่องที่สอดคล้องกับชื่อ ไม่ใช่ตำนานกำเนิดที่พระสูตรรับรอง

สิ่งที่มักเข้าใจผิด

ปางนี้ไม่ใช่เทพแห่งเงิน ภาพเหรียญทองตกจากฟ้าทำให้ความกรุณาเหลือเพียงโชคลาภ ภาพที่ลึกกว่าคือรัตนะแต่ละเม็ดกลายเป็นน้ำ อาหาร ยา หนังสือ และแรงช่วยของคนในชุมชน

ท่าพระหัตถ์ขวาแตะพื้นอาจทำให้นึกถึงปางมารวิชัยของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ควรเรียกท่านี้ว่าปางมารวิชัยโดยอัตโนมัติ ลักษณะการนั่งต่างกัน และการแตะพื้นอาจเป็นเพียงการรองรับท่านั่งผ่อนคลาย

องค์พอร์ซเลนสีขาวของปางนี้อาจดูคล้ายปางเดชานุภาพแห่งคุณธรรม (威德觀音) หรือปางราชาแห่งคุณธรรม (德王觀音) เพราะใช้ท่านั่งผ่อนคลายร่วมกัน จุดที่ใช้แยกคือพระหัตถ์ขวาแตะพื้น พระหัตถ์ซ้ายตั้งบนพระชานุ และจารึกชื่อที่ฐาน

คัมภีร์หลายฉบับพูดถึง “เจ็ดรัตนะ” (七寶) แต่รายชื่อไม่ตรงกันทุกฉบับ แม้ในสัทธรรมปุณฑรีกสูตรเล่มเดียวกัน บทเห็นสถูปรัตนะ (見寶塔品) นับได้เจ็ด ส่วนบทผู่เหมินผิ่นเล่าถึงคนที่ออกทะเลเพื่อแสวงหาทอง เงิน ปะการัง อำพัน ไข่มุก และรัตนะอื่น นับได้แปดชื่อ ปางนี้จึงไม่จำเป็นต้องมีรัตนะครบเจ็ดชิ้น เพราะคำว่า “จ้ง” หมายถึงหมู่มาก ไม่ใช่รายการตายตัว

อาจเทียบปางนี้กับวิมลเกียรติ (維摩詰) คหบดีแห่งนครไวศาลีใน วิมลเกียรตินิทเทศสูตร (維摩詰所說經 ไทโช T0475) ซึ่งคัมภีร์กล่าวว่าท่านมีทรัพย์ไม่จำกัดเพื่อสงเคราะห์คนยากจน การเทียบนี้ช่วยให้เห็นว่าฆราวาสที่มีทรัพย์ก็ปฏิบัติธรรมได้ แต่วิมลเกียรติไม่ใช่ที่มาของปางนี้ และไม่ได้แปลว่าคนรวยทุกคนเป็นพระโพธิสัตว์

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “長者身” คือรูปกายคหบดีที่พระอวโลกิเตศวรทรงแสดงในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262) ภาพในคู่มือนั่งบนพื้น พระหัตถ์ยันพื้น การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

ความหมายในชีวิตวันนี้

การที่พระองค์ปฏิเสธก่อน แสดงว่าความดีซื้อด้วยเงินไม่ได้ และการที่แบ่งต่อทันที แสดงว่าทรัพย์มีค่าเมื่อไหลต่อไปยังที่ที่ควรไป

ปางนี้จึงไม่ได้ชวนให้ขอความร่ำรวย แต่ชวนให้ใช้ทรัพย์อย่างมีปัญญา การให้ที่ดีต้องฟังว่าผู้รับต้องการอะไรจริง ๆ และระวังไม่ให้ทรัพย์กลายเป็นโซ่ที่ผูกมัดใจ