ปางถ้ำศิลา

ชื่อ “ถ้ำศิลา” มาจากไหน

ปางถ้ำศิลา (岩戶觀音) จีนกลางอ่านว่า เหยียนฮู่กวนอิน ญี่ปุ่นเรียกว่า อิวาโตะ คันนง บางตำราเขียนอักษรแบบเก่าว่า 巖戶觀音 ตัว 岩 หรือ 巖 หมายถึงหินใหญ่หรือหน้าผา ส่วน 戶 หมายถึงช่อง ทางเข้า หรือประตู

ชื่อรวมจึงหมายถึงช่องในผาหรือปากถ้ำ ไม่ใช่ประตูอาคาร ชื่อปางส่วนมากในชุด 33 ปางมาจากท่าหรือของในพระหัตถ์ ปางนี้เป็นตัวอย่างชัดว่า “สถานที่” ก็ใช้ระบุองค์ได้

ปางนี้ไม่มีคัมภีร์เฉพาะที่ใช้ชื่อ 岩戶觀音 ชื่อนี้เป็นชื่อในชุด 33 ปาง ซึ่งปรากฏในคู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(ค.ศ. 1690) พจนานุกรมพุทธศาสนาของติงฝูเป่า (丁福保) ก็ระบุเพียงว่า เป็นกวนอิมผู้ประทับในถ้ำหิน และเป็นหนึ่งใน 33 กวนอิม ไม่ได้บอกเครื่องถือหรือจำนวนพระกร

คาถาเรื่องงูพิษในบทผู่เหมินผิ่น

ข้อความในพระสูตรที่ชุด 33 ปางจับคู่กับปางนี้ อยู่ในบทผู่เหมินผิ่น (普門品) ของสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ (ไทโช T0262) คาถาตอนหนึ่งกล่าวว่า “蚖蛇及蝮蠍 氣毒煙火燃 念彼觀音力 尋聲自迴去” แปลว่า งูพิษและแมงป่องพ่นพิษดุจควันไฟ เมื่อระลึกถึงพลังของพระกวนอิม สัตว์เหล่านั้นได้ยินเสียงก็ถอยกลับไปเอง

คำว่า “ถอยกลับไปเอง” น่าสังเกต เพราะพระสูตรไม่ได้กล่าวว่าสัตว์ถูกฆ่า พระกวนอิมเพียงทำให้ภัยเปลี่ยนทิศ หนังสือจึงเห็นว่า ภาพถ้ำที่ดีไม่ควรแสดงพระองค์เหยียบงูหรือเผาสัตว์พิษ

ควรแยกให้ชัดว่า บทผู่เหมินผิ่นไม่ได้ใช้คำว่า 岩戶觀音 ไม่ได้บรรยายพระองค์นั่งในถ้ำ และไม่ได้บอกว่าสัตว์พิษถูกกักไว้ คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “蚖蛇及蝮蠍” ซึ่งยกมาจากคาถานี้ (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 58a08–09) ภาพในคู่มือนั่งอยู่ในถ้ำหิน การจับคู่จึงเป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

หุบผาบนเขาโปตลกะในอวตังสกสูตร

ฉากภูเขาหินของพระกวนอิมมีรากเก่ากว่าชื่อปางมาก อวตังสกสูตร (華嚴經) ฉบับ 80 ผูก แปลโดย實叉難陀 ตอนเข้าสู่ธรรมธาตุ (入法界品) ผูกที่ 68 (ไทโช T0279) เล่าเรื่องสุธนกุมารเดินทางแสวงหากัลยาณมิตร ผู้ชี้ทางกล่าวว่า “於此南方有山，名補怛洛迦” แปลว่า ทางใต้มีภูเขาชื่อโปตลกะ ที่นั่นมีพระโพธิสัตว์ชื่ออวโลกิเตศวร

คาถาในพระสูตรบรรยายว่า ภูเขานั้นอยู่กลางทะเล ประกอบด้วยรัตนะ มีไม้ดอกไม้ผล ธารน้ำ และสระ พระอวโลกิเตศวรประทับที่นั่นเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์

เมื่อสุธนกุมารไปถึง พระสูตรกล่าวว่า เขาพบพระองค์ “ในหุบผาด้านตะวันตก” (西面巖谷之中) มีธารน้ำไหลคดเคี้ยว ป่าทึบร่มครึ้ม หญ้าหอมอ่อนนุ่มปูพื้น พระอวโลกิเตศวรประทับขัดสมาธิบนศิลาวัชระ (金剛寶石) มีพระโพธิสัตว์นับไม่ถ้วนนั่งล้อมบนศิลา และทรงแสดง “ธรรมแห่งมหากรุณา” เพื่อรับนำสรรพสัตว์

ข้อความนี้คือรากในพระสูตรของภาพ “กวนอิมบนศิลาในหุบผาริมทะเล” ซึ่งปางถ้ำศิลาและปางสงบระงับ (能靜觀音) ใช้ร่วมกัน แต่พระสูตรไม่ได้กล่าวว่าพระองค์ซ่อนในถ้ำ และไม่ได้ตั้งชื่อ 岩戶觀音 จึงเป็นภูมิหลังของภาพเขาโปตลกะ ไม่ใช่ที่มาของชื่อปางโดยตรง

บันทึกต้าถังซีอวี่จี้ (大唐西域記 ไทโช T2087) ผูกที่ 10 ของพระเสวียนจั้ง (玄奘) ก็กล่าวว่า ทางตะวันออกของเขามลยะมีภูเขาโปตลกะ (布呾洛迦山) ทางขึ้นอันตราย หุบผาเอียงชัน บนยอดมีสระใสดังกระจก ข้างสระมีวิมานศิลา (石天宮) ที่พระอวโลกิเตศวรเสด็จไปมา ชื่อ 岩戶觀音 ไม่ปรากฏในบันทึกนี้เช่นกัน

รูปแบบภาพ และสิ่งที่มักเข้าใจผิด

ภาพในชุด 33 ปางตามคู่มือภาพ พระกวนอิมนั่งอยู่ภายในถ้ำหิน หนังสือฉบับวิชาการอ้างตารางภาพของญี่ปุ่นสมัยใหม่เพิ่มว่า พระองค์ทอดพระเนตรผิวน้ำเบื้องหน้า ภาพจึงมีแกนจากความมืดด้านในออกสู่แสงด้านนอก พระองค์ไม่ได้หลับตาตัดขาดจากโลก แต่ยังมองสายน้ำอยู่

พระรูปมาตรฐานมักมีสองพระกร โพรงหินและผิวน้ำไม่ใช่ฉากตกแต่ง แต่เป็นส่วนของการระบุองค์ ถ้าตัดถ้ำออก พระรูปอาจไม่ต่างจากกวนอิมบนศิลาอีกหลายปาง

ภาพยอดนิยมบางชุดใส่งู ตะขาบ หรือแมงป่องไว้ในโพรง แล้วอธิบายว่าพระองค์ประทับเพื่อระงับพิษ เรื่องนี้โยงกับคาถาผู่เหมินผิ่นข้างต้น แต่พจนานุกรมไม่ได้เล่าเหตุการณ์กำเนิดเช่นนั้น หนังสือจึงเรียกว่า “จารีตภาพภายหลังนำวรรคเรื่องสัตว์พิษมาวางในฉากถ้ำ”

ปางนี้มักถูกจำสลับกับปางสงบระงับ เพราะทั้งสองปางประทับบนหินและอาจมองน้ำเหมือนกัน หนังสือให้จุดแยกว่า ปางถ้ำศิลาใช้โพรงมืดที่ห่อองค์เป็นเครื่องหมาย ส่วนปางสงบระงับเปิดออกสู่ชายฝั่ง หากภาพตัดฉากออก ต้องตรวจชื่อบนฐานและลำดับในชุด

ชื่อสถานที่ก็ชวนสับสน เอเชียมี “ถ้ำกวนอิม” จำนวนมาก แต่รูปที่ประดิษฐานอาจเป็นกวนอิมอาภรณ์ขาวหรือพันกร ที่ตั้งในถ้ำไม่ทำให้ทุกองค์เป็นปางถ้ำศิลา ส่วนชื่ออิวาโตะที่พ้องกับตำนานถ้ำสวรรค์ของชินโต ก็ไม่ใช่หลักฐานว่าสองเรื่องเกี่ยวข้องกัน

ความหมายในชีวิตวันนี้

ถ้ำคือพื้นที่แห่งความสงบ แต่ “ปากถ้ำ” คือรอยต่อระหว่างโลกภายในกับโลกภายนอก พระกวนอิมประทับตรงรอยต่อนี้ ไม่ลึกจนหายไปจากโลก และไม่ออกมาจนเสียความสงบ

เราทุกคนต้องการเวลาเงียบ ๆ เพื่อทบทวนตัวเอง แต่ความสงบนั้นควรทำให้เรามองโลกได้ชัดขึ้น แล้วกลับออกไปช่วยเหลือผู้คน ไม่ใช่หลบซ่อนจากโลกไปตลอดกาล เหมือนในอวตังสกสูตรที่พระองค์อยู่ในหุบผา แต่ยังแสดงธรรมแก่หมู่โพธิสัตว์