ปางสงบระงับ

ชื่อ “สงบระงับ” หมายถึงอะไร

ปางสงบระงับ (能靜觀音) จีนกลางอ่านว่า เหนิงจิ้งกวนอิน ญี่ปุ่นเรียกว่า โนโจ คันนง ตัว 能 หมายถึง “สามารถ” ตัว 靜 หมายถึง “สงบ” ชื่อนี้จึงเป็นกริยา ไม่ได้บอกเพียงว่าพระองค์ดูสงบ แต่บอกว่าทรง ทำให้ความปั่นป่วนกลับเป็นความสงบ ได้

หนังสือชี้ว่าชื่อไทย “ปางสงบระงับ” ดีกว่า “ปางเงียบ” เพราะความเงียบอาจเกิดจากการถูกบังคับ ส่วนความสงบของพระกวนอิมเกิดจากการรับฟัง จนความกลัวไม่ได้ควบคุมทุกอย่าง

ปางนี้เป็นหนึ่งในชุดกวนอิม 33 ปาง ไม่มีคัมภีร์ในพระไตรปิฎกที่ตั้งชื่อ 能靜觀音 ชื่อปางเป็นชื่อในชุดซึ่งพบในคู่มือภาพญี่ปุ่นสมัยหลัง จึงต้องแยกสิ่งที่พระสูตรกล่าวออกจากสิ่งที่ผู้จัดชุดภาพเชื่อมเข้ากับพระสูตร

เรือพ่อค้ากับลมดำในบทผู่เหมินผิ่น

เรื่องที่จารีตใช้อธิบายปางนี้มาจากร้อยแก้วในบทผู่เหมินผิ่น (普門品) ของสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ (ไทโช T0262) พระสูตรกล่าวว่า หากคนจำนวนมากออกสู่ทะเลใหญ่เพื่อแสวงหาทอง เงิน ไข่มุก ปะการัง และรัตนะอื่น “假使黑風吹其船舫 飄墮羅剎鬼國” แปลว่า แม้ลมดำพัดเรือของเขาให้ลอยไปตกยังแดนรากษส หากในหมู่นั้นมีแม้เพียงคนเดียวเอ่ยพระนามพระกวนอิม คนทั้งหมดก็พ้นจากภัยรากษส (ยักษ์ร้าย)

พระสูตรกล่าวต่อทันทีว่า “以是因緣 名觀世音” แปลว่า ด้วยเหตุนี้จึงมีพระนามว่ากวนซีอิม ข้อน่าสังเกตคือ ผู้เอ่ยพระนามเพียงคนเดียวทำให้ทั้งลำรอด หนังสือจึงอ่านว่า ความสงบของคนหนึ่งมีคุณค่าต่อทั้งกลุ่ม

อย่างไรก็ตาม พระสูตรไม่ได้ใช้ชื่อ 能靜觀音 ไม่ได้บรรยายพระรูปบนศิลา และไม่ได้แบ่งเป็นปางลำดับที่ 19 หนังสือจึงเรียกว่า “การนำตอนภัยทะเลมาอธิบายชื่อในภายหลัง”

ภาพในคู่มือญี่ปุ่นและพจนานุกรม

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “吹其船舫漂墮羅刹鬼國” ซึ่งตัดมาจากร้อยแก้วตอนเรือพ่อค้า (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 56c11–15) ภาพในคู่มือนั่งบนศิลาริมฝั่ง สองพระหัตถ์วางบนหิน การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

พจนานุกรมพุทธศาสนาของติงฝูเป่า (丁福保 ค.ศ. 1922) ระบุว่า ปางนี้เป็นหนึ่งในกวนอิม 33 ปาง พระองค์อยู่บนศิลา หันสู่ทะเล และแสดงลักษณะสงบ แกนของปางจึงมีเพียงหิน ทะเล และความนิ่ง

พระรูปร่วมสมัยบางองค์ที่หนังสือยกตัวอย่าง พระหัตถ์ซ้ายถือรัตนะ แต่หนังสือเตือนว่ารัตนะไม่ใช่ข้อบังคับ สิ่งที่ลบไม่ได้คือทะเล เพราะความนิ่งของพระองค์มีความหมายเมื่อตัดกับคลื่น

ศิลาริมทะเลกับภูเขาโปตลกะ

ภาพพระกวนอิมบนศิลาริมทะเลมีรากในพระสูตรอีกเรื่อง คือ อวตังสกสูตร (華嚴經) ฉบับ 80 ผูก ที่實叉難陀 แปล (ไทโช T0279) ในบทเข้าสู่ธรรมธาตุ ผูกที่ 68 สุธนกุมารได้รับคำแนะนำว่า ทางใต้มีภูเขาชื่อโปตลกะ ที่นั่นมีพระโพธิสัตว์นามอวโลกิเตศวร คาถาว่า “海上有山多聖賢” แปลว่า ภูเขากลางทะเลมีผู้ประเสริฐมากมาย

เมื่อสุธนกุมารไปถึง ก็เห็นในหุบผาด้านตะวันตก มีธารน้ำ ป่าร่มครึ้ม หญ้าหอม พระอวโลกิเตศวรนั่งขัดสมาธิบนศิลาวัชระ มีพระโพธิสัตว์นับไม่ถ้วนนั่งล้อม ทรงแสดง “ธรรมแห่งมหากรุณา” ตอนเดียวกันยังเล่าว่าพระองค์ตั้งความปรารถนาว่า ผู้ใดระลึกถึง เอ่ยพระนาม หรือเห็นพระองค์ ย่อมพ้นจากความหวาดกลัวทั้งปวง

ตอนนี้คือรากของภาพ “กวนอิมบนศิลาริมทะเล” ซึ่งปางถ้ำศิลาและปางสงบระงับใช้ร่วมกัน แต่เป็นภาพของเขาโปตลกะโดยรวม ไม่ใช่ที่มาของชื่อ 能靜 โดยตรง หนังสือมองว่าทะเลในคติกวนอิมไม่ใช่สิ่งชั่วร้าย ทะเลเป็นเส้นทางและที่ตั้งของเขาโปตลกะ แต่ก็เป็นที่ของพายุด้วย พระองค์อยู่กับพลังที่ควบคุมไม่ได้อย่างมีสติ

ปางที่มักสับสนกันและข้อควรระวัง

หนังสือทั้งสองฉบับจัดปางชมน้ำตก ปางสงบระงับ และปางอานู่ไว้ในกลุ่มที่มักสับสน เพราะมีศิลาและน้ำเหมือนกัน ปางชมน้ำตกมีน้ำตกในฉาก ปางอานู่มักยกพระชานุข้างหนึ่งและประสานพระหัตถ์โอบไว้ และจับคู่กับคาถาเรื่องมังกร ปลา และภูตในทะเล ส่วนปางสงบระงับหันสู่ทะเลอย่างสงบ และจับคู่กับร้อยแก้วเรื่องเรือพ่อค้า ปางเดชานุภาพแห่งคุณธรรมก็ประทับศิลาริมน้ำ แต่ถือดอกบัว

บทของปางนี้ยังเตือนเรื่องปางถ้ำศิลา ซึ่งใช้โพรงหินที่ปิดล้อมเป็นเครื่องหมาย ขณะที่ปางสงบระงับเปิดออกสู่ชายฝั่ง ไม่ควรเรียกองค์ใดว่า 能靜 เพียงเพราะ “ดูสงบที่สุด” ควรตรวจชื่อบนฐานก่อน

คัมภีร์ศูรางคมะ (楞嚴經 ไทโช T0945) ผูกที่ 6 ให้พระกวนอิมทูลพระพุทธเจ้าว่า ทรงเข้าสมาธิจากการฟัง จน “動靜二相了然不生” แปลว่า ความเคลื่อนไหวกับความสงบไม่เกิดเป็นสองฝ่าย แต่ข้อความนั้นไม่ได้ตั้งชื่อปาง 能靜 และไม่ได้บอกว่าพระองค์อยู่ริมทะเล หนังสือย้ำด้วยว่าปางนี้ไม่ใช่คำสัญญาว่าจะควบคุมธรรมชาติได้

ความหมายในชีวิตวันนี้

ความสงบไม่ได้แปลว่าไม่มีความรู้สึก คนสงบก็เศร้า กลัว หรือโกรธได้ แต่ไม่ปล่อยให้อารมณ์เลือกการกระทำแทน เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน ใจที่สงบจะช่วยให้เราคิดได้ว่าต้องทำอะไรก่อนหลัง

เหมือนผิวน้ำที่กระเพื่อมแรงจนเงาท้องฟ้าแตกกระจาย เมื่อคลื่นสงบ เราก็มองเห็นท้องฟ้าชัดอีกครั้ง ทั้งที่ท้องฟ้าอยู่ตรงนั้นมาตลอด และเมื่อมีคนกำลังตื่นตระหนก การรับฟังเขาอย่างใจเย็นจะช่วยได้มากกว่าการบอกให้ “ใจเย็น ๆ”