ปางภรรยาหม่าหลาง

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

หม่าหลางฟู่กวนอิน (馬郎婦觀音) ภาษาญี่ปุ่นอ่านว่า เมโรฟุ คันนง อักษร 馬郎婦 แปลตรงว่า “ภรรยาของชายสกุลหม่า” ไม่ใช่ชื่อตัวของหญิงคนหนึ่ง ชื่อนี้บอกบทบาทในเรื่องเล่า ไม่ได้แปลว่าพระอวโลกิเตศวรมีครอบครัวจริงในประวัติศาสตร์

ปางนี้ใกล้ชิดกับปางถือตะกร้าปลา (ปางที่ 10) เพราะมาจากตำนานกลุ่มเดียวกัน เอกสารไทยบางสายจึงถือว่าเป็นปางเดียวกัน แต่ชุดภาพของหลิงจิ้วซานและวัดเซโชจิ (清昌寺) แยกเป็นสองรายการ เพราะสิ่งที่นับคือแบบพระรูป

ปางนี้ไม่มีพระสูตรเฉพาะ เรื่องของนางอยู่ในหนังสือประวัติพระพุทธศาสนาจีนสองเล่มในพระไตรปิฎกฉบับไทโช คือ ฝอจู่ถ่งจี้ (佛祖統紀 ไทโช T2035) และ ซื่อซื่อจีกู่เลวี่ย (釋氏稽古略 ไทโช T2037)

คัมภีร์เล่าเรื่องภรรยาสกุลหม่าไว้อย่างไร

ฉบับที่ละเอียดกว่าอยู่ในคัมภีร์ ซื่อซื่อจีกู่เลวี่ย เล่ม 3 ซึ่งพระเจวี๋ยอั้น (覺岸) เรียบเรียงสมัยราชวงศ์หยวน หัวข้อเรื่องเขียนตรง ๆ ว่า “馬郎婦 觀世音也” คือ ภรรยาสกุลหม่า ก็คือพระอวโลกิเตศวรนั่นเอง คัมภีร์วางเหตุการณ์ไว้ในปีที่ 12 รัชศกหยวนเหอ (ค.ศ. 817) สมัยราชวงศ์ถัง และกล่าวว่าพระโพธิสัตว์ปรารถนาจะโปรดชาวส่านโย่ว (陝右) คือส่านซีฝั่งตะวันตก จึงปรากฏเป็นหญิงงาม

คัมภีร์เล่าว่าผู้คนเห็นรูปโฉมของนางก็อยากได้เป็นคู่ นางว่าจะรับผู้ที่ท่องบทผู่เหมินผิ่น (普門品) ได้ในคืนเดียว รุ่งเช้ามีผู้ท่องได้ยี่สิบคน นางจึงให้ท่องวัชรสูตร (金剛經) ยังเหลือสิบกว่าคน สุดท้ายให้เรียนสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經) ทั้งเจ็ดม้วนในสามวัน เหลือบุตรสกุลหม่าเพียงคนเดียว

เมื่อสกุลหม่าจัดพิธีรับนางเข้าเรือน นางบอกว่าไม่สบายขอพักก่อน แล้ว “客未散而女死” แขกยังไม่ทันแยกย้าย นางก็สิ้นใจ ร่างเน่าเปื่อยเร็วจึงต้องฝังทันที หลายวันต่อมามีพระชราถือไม้เท้ามาถามถึงนาง เมื่อเขี่ยดูที่หลุมศพ ร่างสลายไปแล้ว เหลือแต่กระดูกสีทองเกี่ยวคล้องกัน

พระชราบอกคนทั้งหลายว่า นี่คือผู้ศักดิ์สิทธิ์ ที่สงสารพวกท่านซึ่งมีเครื่องกั้นหนา จึงใช้อุบายมาโปรด กล่าวจบก็เหาะไป คัมภีร์ปิดเรื่องว่า นับแต่นั้นชาวส่านโย่วนับถือพระพุทธศาสนากันมาก ท้ายเรื่องยังยกคาถาของพระช่านแห่งเฉวียนโจว (泉州粲和尚) วรรคหนึ่งว่า “賺殺郎君念法華” คือ หลอกให้ชายหนุ่มท่องสัทธรรมปุณฑรีกสูตร

ฉบับเก่ากว่าเล่าต่างกันตรงไหน

คัมภีร์ ฝอจู่ถ่งจี้ เล่ม 41 ซึ่งพระจื้อผาน (志磐) เรียบเรียงสมัยราชวงศ์ซ่ง เล่าเรื่องเดียวกันแบบย่อ ข้อความอยู่ต่อท้ายรายการปีที่ 4 รัชศกหยวนเหอของถังเสียนจง แต่ตัวเรื่องเองไม่ระบุปี คัมภีร์กล่าวว่าชาวถิ่นนั้นแต่เดิมชอบขี่ม้ายิงธนู ไม่เคยได้ยินแม้ชื่อพระรัตนตรัย

ลำดับพระสูตรในฉบับนี้คือบทผู่เหมินผิ่น ปรัชญาปารมิตาสูตร (般若經) แล้วจึงสัทธรรมปุณฑรีกสูตร ขั้นที่สองเหลือสิบคน ไม่ใช่สิบกว่าคน จุดต่างสำคัญอยู่ตอนท้าย พระชราในฉบับนี้สวมจีวรสีม่วง (紫衣老僧) และกล่าวว่า “此普賢聖者” คือ นี่คือผู้ศักดิ์สิทธิ์ผู่เสียน ซึ่งอ่านได้ว่าหมายถึงพระสมันตภัทร ไม่ใช่กวนอิม

ต่อมาซื่อซื่อจีกู่เลวี่ยจึงระบุว่าเป็นพระอวโลกิเตศวรอย่างชัดเจน หนังสือสรุปว่าตัวตนของผู้แปลงกายไม่ได้คงที่ตั้งแต่ต้น จำนวนคนและชื่อพระสูตรก็ต่างกันตามฉบับ จึงไม่ควรเล่าเหมือนบันทึกเหตุการณ์จริง

ส่วนรายละเอียดที่ตำนานเล่าต่อกันมาว่านางเป็น “หญิงขายปลา” ไม่ปรากฏในคัมภีร์ทั้งสองฉบับ การเติมตะกร้าปลาเข้าไปเป็นการผสานสายภาพกับตำนานในภายหลัง อาจตีความได้ว่า ความตายของนางในเรื่องเผยความไม่เที่ยง ไม่ได้ลงโทษความรัก หรือสอนว่าชีวิตสมรสต่ำต้อย

ภาพในชุด 33 ปาง และคู่มือภาพญี่ปุ่น

ภาพในชุด 33 ปางมักแสดงปางนี้เป็นสตรีชาวจีนในอาภรณ์ยาว อาจถือม้วนคัมภีร์ ดอกบัว หรือตะกร้าปลา บางภาพมีมงกุฎและรัศมี

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “婦女身 唐憲宗元和年中現 觀音感應傳ニ出” คือรูปกายสตรีในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57b13–14) ปรากฏในรัชศกหยวนเหอแห่งถังเสียนจง (ค.ศ. 806–820) และอ้างหนังสือ 觀音感應傳 เป็นแหล่ง ภาพในคู่มือเป็นสตรียืนประสานพระหัตถ์ ไม่มีตะกร้าปลา

บทผู่เหมินผิ่นฉบับแปลของพระกุมารชีวะกล่าวว่า ผู้ใดควรได้รับการโปรดด้วยกายสตรีของคหบดี คฤหัสถ์ ขุนนาง หรือพราหมณ์ พระอวโลกิเตศวรก็ “即現婦女身而為說法” คือปรากฏกายเป็นสตรีแล้วแสดงธรรม คู่มือภาพจึงจับคู่เรื่องภรรยาสกุลหม่ากับกายสตรีในพระสูตร ส่วนหนังสือ 觀音感應傳 ที่คู่มืออ้างไม่อยู่ในพระไตรปิฎก จึงตรวจสอบไม่ได้

การแยกจากปางถือตะกร้าปลาจึงดูว่าภาพเน้นอะไร ปางถือตะกร้าปลาเน้นตะกร้าในพระหัตถ์ ส่วนปางนี้เน้นบทบาทของหญิงในตำนาน เช่น หญิงผู้ถือคัมภีร์หรือเจ้าสาว แม้บางภาพมีดอกบัว ชื่อปางก็มาจากเรื่องเล่า ไม่ใช่จากดอกบัวอย่างปางถือดอกบัว

ความหมายในชีวิตวันนี้

ชายหนุ่มในเรื่องเริ่มท่องพระสูตรเพราะอยากได้ภรรยา แต่สุดท้ายกลับได้พบสิ่งที่มีค่ากว่า ตำนานนี้ให้กำลังใจว่า ไม่จำเป็นต้องมีแรงจูงใจที่สมบูรณ์แบบตั้งแต่ต้นจึงจะเริ่มทำสิ่งดีได้ ขอเพียงเปิดใจให้สิ่งที่เรียนรู้ค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงตัวเรา

และยังเตือนว่า การท่องจำได้ไม่เท่ากับเข้าใจ ความรู้จะมีคุณค่าเมื่อนำมาใช้ในชีวิตจริง