ปางถือดอกบัว

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ฉือเหลียนกวนอิน (持蓮觀音) แปลตรงตัวว่า กวนอิมผู้ถือดอกบัว ญี่ปุ่นเรียกว่า จิเร็น คันนง ส่วนชื่อไทยเชิงวิชาการคือ อวโลกิเตศวรทรงบัว

หัวใจของชื่อคือดอกบัวที่อยู่ ในพระหัตถ์ ไม่ใช่บัวที่เป็นฐานรองรับ พระรูปที่พบมักประทับหรือยืนบนใบบัว พระหัตถ์ทั้งสองประคองดอกบัวไว้ บางแบบแสดงเป็นรูปกายเยาว์วัย

ดอกบัวในพระหัตถ์อาจเป็นดอกตูม ดอกแย้ม หรือดอกบาน ลักษณะของดอก ตำแหน่งก้าน และทิศของพระหัตถ์ จึงเป็นรายละเอียดที่ควรสังเกต

อาจตีความได้ว่า การถือดอกบัวทำให้การมอบสิ่งดีแก่โลกเป็นภาพที่จับต้องได้ ต่างจากการครอบครองทรัพย์เพื่อแสดงความเหนือกว่า ดอกไม้งดงามและร่วงโรยได้พร้อมกัน จึงชวนให้เห็นทั้งคุณค่าของวันนี้และความไม่เที่ยง

รูปถือบัวมีมาก่อนชุดสามสิบสามปาง

ดอกบัวอยู่คู่พุทธศิลป์มานานก่อนจะมีชุดสามสิบสามปาง พระอมิตาภสูตร (佛說阿彌陀經 ไทโช T0366) ฉบับแปลจีนของพระกุมารชีวะ กล่าวว่าในสระของแดนสุขาวดีมีดอกบัวใหญ่ดังล้อรถ บัวแต่ละสีเปล่งแสงตามสีของตน ตัวบทว่า “池中蓮花，大如車輪，青色青光，黃色黃光，赤色赤光，白色白光” คือ บัวในสระใหญ่ดังล้อรถ สีเขียวเปล่งแสงเขียว สีเหลืองเปล่งแสงเหลือง สีแดงเปล่งแสงแดง สีขาวเปล่งแสงขาว ในวัฒนธรรมจีน บัวยังเป็นสัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ที่งอกงามพ้นโคลนตม

พระโพธิสัตว์ถือบัวจึงมีประวัติกว้างกว่าชุดสามสิบสามปาง ไม่ควรนับภาพพระอวโลกิเตศวรถือบัวจากทุกภูมิภาคว่าเป็นปางนี้โดยอัตโนมัติ ภาพหนึ่งอาจสร้างขึ้นในประเพณีที่ไม่มีระบบชื่อสามสิบสามปางเลยก็ได้

ในทางกลับกัน เมื่อพระรูปอยู่ในชุดและมีป้ายชื่อ 持蓮觀音 ก็อธิบายได้ทั้งความหมายทั่วไปของบัว และบทบาทของปางในชุดนั้น ความหมายสองระดับนี้ไม่ได้ลบล้างกัน

ภาพในคู่มือญี่ปุ่นกับบทผู่เหมินผิ่น

ชื่อ 持蓮觀音 ปรากฏพร้อมภาพในคู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) ภาพปางนี้ในคู่มือยืนบนใบบัว สองพระหัตถ์ถือก้านบัว ใต้ภาพกำกับว่า “童男童女身” คือรูปกายเด็กชายและเด็กหญิง

คำกำกับนี้ชี้ไปที่บทผู่เหมินผิ่น (普門品) ของสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57b14–15) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ พระสูตรกล่าวว่า ผู้ใดควรได้รับการโปรดด้วยกายเด็กชายหรือเด็กหญิง พระอวโลกิเตศวรก็ปรากฏกายเด็กชายหรือเด็กหญิงแสดงธรรมแก่ผู้นั้น ตัวบทว่า “應以童男、童女身得度者，即現童男、童女身而為說法” ข้อความนี้เป็นหนึ่งในรายชื่อรูปกายที่พระโพธิสัตว์ทรงแสดงเพื่อโปรดสัตว์ตามความเหมาะสมของแต่ละคน

หนังสือฉบับวิชาการระบุว่า พจนานุกรมพุทธศาสนาจีนบรรยายทำนองเดียวกันว่า พระรูปประทับบนใบบัว พระหัตถ์ทั้งสองถือดอกบัว และจับคู่ปางนี้กับรูปกายเด็กชายและเด็กหญิงเช่นกัน ลักษณะรูปกายเยาว์วัยที่พบในพระรูปบางแบบ อาจตีความได้ว่าสอดคล้องกับการจับคู่นี้

ควรจำไว้ว่าพระสูตรไม่ได้มีรายชื่อสามสิบสามปาง และไม่มีคำว่า 持蓮 อยู่ในบทนี้ การจับคู่ปางกับพระกายเป็นการจัดชุดของคู่มือและผู้รวบรวมภายหลัง ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร และแต่ละแหล่งจับคู่ไม่ตรงกันเสมอไป

บัวเป็นฐาน หรือบัวอยู่ในพระหัตถ์

ในชุดสามสิบสามปางมีหลายชื่อที่อาจมีดอกบัว ปางประทับบนบัวเน้นบัวที่เป็นที่รองรับหรือท่าประทับ ปางถือดอกบัวเน้นดอกบัวในพระหัตถ์ ส่วนปางภรรยาหม่าหลางอาจมีบัวเป็นส่วนประกอบ แต่ชื่อมาจากเรื่องเล่า

ความต่างนี้ช่วยแยกปางได้ในขั้นต้นเท่านั้น ช่างอาจสร้างพระรูปประทับบนฐานบัวพร้อมถือบัวอีกดอกหนึ่งก็ได้ การดูสัญลักษณ์เพียงอย่างเดียวจึงอาจพาไปคนละปางกับป้ายต้นฉบับ

วิธีที่ดีที่สุดคือดูป้ายชื่อหรือจารึกบนฐานก่อน แล้วจึงดูของในพระหัตถ์และฐานที่รองรับประกอบกัน เพราะบัวเป็นสัญลักษณ์ที่ใช้กว้างมากในศิลปะพุทธ ต้องมีชื่อกำกับหรือประวัติชุดจึงจะระบุได้อย่างมั่นใจ

ความหมายในชีวิตวันนี้

ท่าประคองบัวด้วยสองมือ ไม่ได้กำแน่น แต่ทะนุถนอม ชวนให้ถามตัวเองว่า วันนี้เรามอบอะไรให้คนรอบข้าง คำพูดหนึ่งประโยคอาจสร้างกำลังใจหรือทำร้ายใจก็ได้ การให้ที่ดีไม่ต้องรอมีของราคาแพง และควรเป็นการให้ที่ไม่มีเงื่อนไขผูกมัด

ดอกตูมไม่ได้ด้อยกว่าดอกบาน ทุกช่วงของการเติบโตมีคุณค่าในตัวเอง เด็ก ผู้เริ่มต้น หรือคนที่ยังเดินทางอยู่ ล้วนสมควรได้รับการเคารพ

อุปมาบัวพ้นโคลนบอกว่าความลำบากในอดีตไม่จำเป็นต้องกำหนดคุณค่าของชีวิตตลอดไป แต่ไม่ได้แปลว่าความลำบากเป็นสิ่งจำเป็นที่ทุกคนต้องเผชิญ และไม่ได้แปลว่าคนที่ยังทุกข์อยู่คือคนที่พัฒนาตนไม่สำเร็จ