ปางมหากรุณาทั่วถึง

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ปางมหากรุณาทั่วถึง (普悲觀音) จีนกลางอ่านว่า ผู่เปยกวนอิน ญี่ปุ่นเรียกว่า ฟุฮิ คันนง ชื่อแบบแปลศัพท์ธรรมเรียกว่า สมันตกรุณาอวโลกิเตศวร

อักษร 普 แปลว่า “ทั่วถึง” ส่วน 悲 ในภาษาธรรมไม่ได้หมายถึงความเศร้าเพียงอย่างเดียว แต่หมายถึง กรุณา คือความปรารถนาจะบรรเทาทุกข์ของผู้อื่น

ชื่อปางจึงสื่อถึงความกรุณาที่ไม่จำกัดผู้ควรได้รับความช่วยเหลือไว้เฉพาะกลุ่มของตน ปางนี้ไม่มีตำนานเหตุการณ์ยาว ๆ แบบปางอื่น และไม่มีคัมภีร์เฉพาะของตนเอง ความหมายจึงอยู่ที่ชื่อและพระรูปเป็นหลัก

พระรูปดูอย่างไร

ในแบบภาพชุดกวนอิม 33 ปาง พบพระรูปทรงอาภรณ์คลุมพระหัตถ์ทั้งสอง อยู่กับภูมิทัศน์ภูเขา คำบรรยายที่เล่าต่อกันมักกล่าวว่าประทับยืนบนภูเขาหรือโขดหิน ชายจีวรทอดลงด้านหน้า ท่าทางเรียบง่ายและสำรวม

ความเรียบนี้ทำให้ปางนี้ไม่มีเครื่องหมายเด่นชัด แบบสิงโต มังกร หรือหอย ที่ใช้จำปางอื่นได้ทันที การระบุว่าพระรูปใดเป็นปางนี้ จึงต้องอาศัยป้ายชื่อและประวัติของชุดภาพเป็นสำคัญ

ข้อมูลเรื่องพระรูปของปางนี้มาจากสองแหล่ง แหล่งแรกคือแบบภาพชุด 33 ปางที่วัดแห่งหนึ่งในญี่ปุ่นเผยแพร่ แหล่งที่สองคือคู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(ค.ศ. 1690) ซึ่งจะกล่าวถึงในหัวข้อถัดไป ทั้งสองแหล่งตรงกันเรื่องท่ายืนและพระหัตถ์ที่ซ่อนอยู่ ส่วนฉากภูเขาหรือโขดหินเป็นรายละเอียดจากแบบภาพชุดใหม่ คู่มือภาพไม่ได้ระบุไว้

พระหัตถ์ที่ซ่อนอยู่ใต้จีวร อาจตีความได้ว่าเป็นความสำรวม ความถ่อมตน หรือการช่วยเหลือโดยไม่ต้องให้ใครเห็น ข้อนี้เป็นการตีความ ไม่ใช่คำอธิบายจากคัมภีร์

บทผู่เหมินผิ่นกับภาพในคู่มือญี่ปุ่น

บทผู่เหมินผิ่น (普門品) ในสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經) ฉบับแปลของพระกุมารชีวะ (ไทโช T0262) กล่าวว่า พระอวโลกิเตศวรแสดงพระกายต่าง ๆ ตามความเหมาะสมของผู้รับคำสอน ทั้งพระพุทธเจ้า เทพ กษัตริย์ ผู้ครองเรือน นักบวช สตรี เด็กชายเด็กหญิง และหมู่ชีวิตอื่น ๆ ใครควรได้รับการช่วยด้วยกายแบบใด ก็ทรงปรากฏกายแบบนั้นแล้วแสดงธรรม

ในคาถาท้ายบท พระสูตรเดียวกันกล่าวถึงการมองสรรพสัตว์ด้วยความกรุณาและเมตตา ด้วยคำว่า 悲觀及慈觀 คือ “มองด้วยกรุณา มองด้วยเมตตา” และ 慈眼視眾生 คือ “มองสัตว์ทั้งหลายด้วยดวงตาแห่งเมตตา” ถ้อยคำเหล่านี้ช่วยอธิบายหลักความทั่วถึงของปางนี้ได้ดี

แต่พระสูตรไม่ได้กล่าวถึงพระรูปชื่อ 普悲 โดยตรง ลักษณะของพระรูป เช่น พระหัตถ์ใต้จีวรหรือฉากภูเขา จึงไม่ใช่ข้อกำหนดจากพระสูตร

ส่วนการจับคู่ปางนี้กับพระกายใดพระกายหนึ่งในบท เป็นเรื่องของคู่มือภาพยุคหลัง คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “大自在天身” คือรูปกายมเหศวรที่พระอวโลกิเตศวรทรงแสดงในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57b01) ภาพในคู่มือยืน ซ่อนพระหัตถ์ในแขนเสื้อ การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร พระสูตรเพียงระบุว่า ผู้ใดควรได้รับการช่วยด้วยกายมเหศวร ก็ทรงปรากฏเป็นกายมเหศวรแล้วแสดงธรรม ไม่ได้บรรยายลักษณะภาพใด ๆ

อาจตีความได้ว่า การแสดงพระกายหลายแบบสอนว่า ผู้ให้ไม่จำเป็นต้องปรากฏในบทบาทเดิมเสมอ สิ่งที่สำคัญกว่าคือผู้รับ และผลที่เกิดกับเขาจริง

กรุณาไม่ได้แปลว่ายอมทุกอย่าง

การเห็นว่าทุกคนมีทุกข์ ไม่ได้หมายความว่าต้องยอมให้ทุกพฤติกรรมดำเนินต่อไป ผู้ที่ทำร้ายผู้อื่นยังต้องรับผิดชอบ และผู้ถูกทำร้ายสมควรได้รับการปกป้อง

การอ้างคำว่าเมตตา เพื่อกดดันให้ผู้เสียหายเงียบ หรือกลับไปอยู่ในอันตราย ไม่ใช่ข้อสรุปที่ต้องได้จากปางนี้

ความกรุณาอาจแสดงออกเป็นการหยุดการกระทำที่ผิด และการหาความช่วยเหลือที่เหมาะสม ความอ่อนโยนกับความเด็ดขาดอยู่ร่วมกันได้ เมื่อเป้าหมายคือบรรเทาทุกข์

ความหมายในชีวิตวันนี้

การช่วยทุกคนด้วยวิธีเดียวกัน อาจไม่ตอบโจทย์ที่ต่างกัน คนหนึ่งต้องการอาหาร อีกคนต้องการความปลอดภัย อีกคนต้องการเพียงคนรับฟัง ความทั่วถึงจึงหมายถึง ไม่กีดกันใคร และปรับวิธีช่วยให้เหมาะกับแต่ละคน

ลองนึกถึงสถานที่ที่บอกว่ายินดีต้อนรับทุกคน แต่มีแต่บันได ผู้ใช้รถเข็นก็เข้าไม่ได้ ความกรุณาทั่วถึงจึงต้องมองให้เห็นคนที่มักถูกมองข้าม และบางครั้งการพูดอย่างสุภาพแต่ชัดเจน ก็คือความกรุณาเช่นกัน