บทผู่เหมินผิ่นในสัทธรรมปุณฑรีกสูตร ที่มาของ ๓๓ ปาง

ผู่เหมินผิ่น (普門品) แปลว่า “บทประตูสากล” คือบทที่ ๒๕ ของสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經) ฉบับที่พระกุมารชีวะแปลเป็นภาษาจีน (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 56c–58b) บทนี้ตอบว่าเหตุใดพระโพธิสัตว์จึงทรงพระนามว่ากวนซื่ออิน และพระองค์โปรดผู้คนอย่างไร เลข ๓๓ ของชุดปางยืมมาจากรายการรูปกายในบทนี้ แต่พระสูตรไม่ได้ระบุชื่อปางใดไว้

คำถามของพระอักษยมติ

บทเริ่มเมื่อพระโพธิสัตว์อักษยมติ (無盡意) ลุกขึ้นพนมมือทูลถามพระพุทธเจ้า (หน้า 56c03–05) ว่า “以何因緣名觀世音” ด้วยเหตุใดจึงทรงพระนามว่ากวนซื่ออิน

พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า เมื่อสรรพสัตว์ที่ประสบทุกข์ “一心稱名” เอ่ยพระนามด้วยใจแน่วแน่ พระโพธิสัตว์ก็ “即時觀其音聲” สดับเสียงนั้นทันที (หน้า 56c07–08) พระนามจึงหมายถึง ผู้สดับเสียงของโลก

ภัยที่พระสูตรกล่าวถึง

ส่วนร้อยแก้วยกภัยไว้เป็นข้อ ๆ (หน้า 56c08–29)

• ไฟ ผู้ตกในไฟใหญ่ “火不能燒” ไฟไม่อาจเผา
• น้ำ ผู้ถูกน้ำใหญ่พัดพาได้ถึงที่ตื้น
• ลมดำพัดเรือไปแดนรากษส หากมีแม้คนเดียวเอ่ยพระนาม ทุกคนในเรือพ้นภัย
• ผู้กำลังถูกทำร้าย อาวุธหักเป็นท่อน ๆ
• ยักษ์และรากษสร้าย มองด้วยตาร้ายไม่ได้
• โซ่ตรวนพันธนาการ หลุดออก
• โจรบนทางกันดาร คณะพ่อค้าเปล่งพระนามพร้อมกันแล้วพ้นภัย

ต่อจากนั้นพระสูตรกล่าวถึงใจ ผู้มากด้วยราคะ โทสะ โมหะ เมื่อระลึกถึงพระองค์ก็คลายลง (หน้า 57a01–05) ข้อความทั้งหมดนี้ยกย่องพระกรุณาของพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่คำสัญญาว่าจะพ้นภัยทุกครั้ง

รูปกายที่พระองค์แสดง

พระอักษยมติถามต่อว่า พระองค์ “云何遊此娑婆世界” ท่องไปในโลกนี้อย่างไร (หน้า 57a20–21) พระพุทธเจ้าตรัสเป็นแบบเดียวกันทุกข้อ เริ่มว่า “應以佛身得度者” ผู้ใดควรโปรดด้วยกายพระพุทธเจ้า ก็ “即現佛身而為說法” ปรากฏกายนั้นแล้วแสดงธรรม (หน้า 57a23–24)

รายการต่อไปถึงพระพรหม พระอินทร์ กษัตริย์ คหบดี ขุนนาง ภิกษุ ภิกษุณี สตรี เด็กชาย เด็กหญิง เทวดา นาค ยักษ์ และวัชรปาณิ จบที่หน้า 57b19 เมื่อนับตามธรรมเนียมได้ ๓๓ รูปกาย แต่ตัวบทไม่ได้เขียนตัวเลขนี้ไว้

สร้อยมุกที่ถวาย

พระอักษยมติปลดสร้อยมุกที่คอถวายพระกวนอิม (หน้า 57b24–25) แต่พระองค์ไม่ยอมรับ จนพระพุทธเจ้าตรัสให้รับ เพื่ออนุเคราะห์ผู้คนทั้งหลาย พระกวนอิมจึงรับ แล้ว “分作二分” แบ่งเป็นสองส่วน ส่วนหนึ่งถวายพระศากยมุนีพุทธเจ้า อีกส่วนถวายสถูปพระประภูตรัตนพุทธเจ้า (หน้า 57c05–06) อาจตีความได้ว่า สิ่งที่ได้รับไม่ได้เก็บไว้กับตน แต่ส่งต่อไปยังสิ่งที่ควรบูชา

ส่วนคาถา

ท้ายบทเป็นคาถา เริ่มที่หน้า 57c09 ด้วยวรรค “世尊妙相具” คาถากล่าวซ้ำเรื่องภัย เช่น “火坑變成池” หลุมไฟกลายเป็นสระน้ำ (57c18) และ “波浪不能沒” คลื่นไม่อาจกลืน (57c20) และใกล้จบมีวรรค “慈眼視眾生” ทอดพระเนตรสรรพสัตว์ด้วยดวงตาแห่งเมตตา (58b01) ส่วนนี้สั้นกว่าร้อยแก้ว จึงเป็นส่วนที่นิยมสวด

จากรูปกายมาเป็น ๓๓ ปาง

ชุด ๓๓ ปางเป็นชุดภาพศิลปะที่เกิดภายหลังในจีนและญี่ปุ่น ผู้รวบรวมยืมเลข ๓๓ และแนวคิดเรื่องการแสดงพระกายมาเรียงร้อยภาพกวนอิมที่มีที่มาหลากหลาย คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』กำกับบางปางด้วยถ้อยคำจากบทนี้ เช่น ปางใบบัวหนึ่งใบ กับ “宰官身” กายขุนนาง ปางภรรยาหม่าหลาง กับกายสตรี ปางทรงมังกร กับ “天龍夜叉” และปางชมน้ำตก กับวรรคหลุมไฟกลายเป็นสระน้ำ การจับคู่นี้เป็นของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร ตำราแต่ละสำนักจึงจับคู่ต่างกันบ้าง ดูรายชื่อทั้งหมดที่หน้า ๓๓ ปาง

ที่ตำหนักเรา

ตำหนักผู่โถวประดิษฐานเจ้าแม่กวนอิม ๓๓ ปาง แต่ละองค์มีป้ายชื่อและรหัส QR ที่ฐาน ความเป็นมาและโครงของบทอยู่ที่หน้าบทผู่เหมินผิ่น ตัวบทเต็มรอฉบับที่ตำหนักใช้ ผู้ที่ยังไม่คุ้นกับบทสวด กล่าวพระนาม “นำโม กวนซีอิม ผู่สัก” ก็เพียงพอ ดูขั้นตอนที่หน้าวิธีไหว้