ปางกิ่งหลิว ปางที่คนไทยคุ้นตาที่สุดปางหนึ่ง

ภาพพระกวนอิมทรงกิ่งไม้ มีแจกันน้ำอยู่ในพระหัตถ์หรือวางข้างพระองค์ เป็นภาพที่คนไทยคุ้นตาที่สุดภาพหนึ่ง ภาพนี้คือปางกิ่งหลิว (楊柳觀音 อ่านว่า หยางหลิ่วกวนอิน) ปางแรกของชุด ๓๓ ปาง ที่มาของกิ่งไม้กับน้ำอยู่ในพระสูตรจีนเล่มหนึ่ง ซึ่งเล่าเรื่องโรคระบาดในเมืองไวศาลี

ทรงถืออะไร

พระหัตถ์ทรงกิ่งไม้เรียวยาว มักมีแจกันหรือภาชนะใส่น้ำอยู่ในพระหัตถ์ หรือวางอยู่ใกล้พระองค์ ชื่อจีนอีกแบบหนึ่งคือ 楊枝觀音 ซึ่งเน้นคำว่า “กิ่งไม้” คำเรียกพืชในภาษาจีนโบราณไม่จำเป็นต้องตรงกับต้นหลิวในปัจจุบัน หลักฐานบอกได้เพียงว่ามีกิ่งไม้ในเรื่อง

คนจำนวนมากจำปางนี้จากแจกัน แต่แจกันไม่ได้เป็นของปางนี้ปางเดียว ปางประพรมน้ำ ปางอาภรณ์ขาว และแบบอื่นก็มีแจกันได้ กิ่งยาวยังเป็นส่วนที่เปราะ อาจหลุดหายหรือถูกเปลี่ยนในภายหลัง ภาพองค์ของตำหนักด้านบนก็ไม่เห็นกิ่งไม้ชัด จึงควรดูป้ายชื่อที่ฐานประกอบทุกครั้ง

เรื่องในพระสูตร เมืองไวศาลีกับโรคร้าย

พระสูตรกล่าว ในพระสูตรอัญเชิญกวนอิมระงับพิษภัย (ไทโช T1043) ว่า เมืองไวศาลีเกิดโรคร้าย ผู้คนล้มป่วยไปทั่ว คหบดีชื่อเยว่ไก้พาคหบดีอีกห้าร้อยคนไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ทูลว่าหมอชีวกใช้วิชาจนสุดความสามารถแล้วก็ยังช่วยไม่ได้ คัมภีร์ไม่ได้บอกว่าการรักษาทางโลกไร้ประโยชน์ เพียงเล่าว่าที่มีอยู่ยังไม่พอ

พระพุทธเจ้าทรงแนะให้หันไปทางทิศตะวันตก อัญเชิญพระพุทธเจ้าอมิตายุส พระอวโลกิเตศวร และพระมหาสถามปราปต์ เมื่อเสด็จมาถึง ชาวเมือง “即具楊枝淨水” (หน้า 34c) คือจัดกิ่งไม้กับน้ำสะอาดถวายแด่พระอวโลกิเตศวร ควรสังเกตว่ากิ่งไม้กับน้ำเป็นของที่ชาวเมืองนำมาถวาย ผู้เดือดร้อนจึงมีส่วนร่วมในเรื่องด้วย

จากนั้นพระองค์ทรงสอนให้ขอพ้นจากโรคภัย และพ้นจาก “พิษสามประการ” ซึ่งตัวบทขยายความว่าคือ ความโลภ ความโกรธ และความหลง คำว่าพิษจึงหมายรวมทั้งโรคทางกายและรากของความทุกข์ในใจ ตัวบทไม่ได้บรรยายว่าพระโพธิสัตว์ทรงประพรมน้ำ

เนื้อความต่อมาขยายไปถึงภัยอื่น แล้วสรุปว่าโลกนี้เรียกพระองค์ว่า “ผู้ให้ความไม่หวาดกลัว” ชื่อเรียกเดียวกับในบทผู่เหมินผิ่น ส่วนในพระรูป พระโพธิสัตว์ทรงถือกิ่งไม้กับน้ำไว้เอง ภาพนิ่งจึงย่อเรื่องทั้งหมดไว้ในองค์เดียว

คำอธิบายอีกทางจากคู่มือญี่ปุ่น

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690) วาดปางนี้นั่งบนดอกบัว พระหัตถ์ขวาถือกิ่งหลิว คู่มือไม่ได้โยงกับเรื่องเมืองไวศาลี แต่อธิบายว่า ใจกรุณาของพระกวนอิมโอนอ่อนตามความปรารถนาของสรรพสัตว์ ดุจกิ่งหลิวลู่ไปตามลมฤดูใบไม้ผลิ นี่เป็นมุมมองของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในคัมภีร์

อาจตีความได้ว่า กิ่งหลิวที่อ่อนตามลมแต่ไม่หัก เปรียบกับใจที่ยืดหยุ่นพอจะรับแรงปะทะของชีวิต

ต่างจากปางประพรมน้ำอย่างไร

ปางประพรมน้ำ (灑水觀音) มาจากคัมภีร์เล่มเดียวกัน และใช้ของชุดเดียวกัน คือกิ่งไม้กับภาชนะน้ำ สิ่งที่ต่างคือจุดเน้น ปางกิ่งหลิวเน้นกิ่งไม้เป็นเครื่องหมาย ส่วนปางประพรมน้ำเน้นกิริยาประพรมน้ำ ภาพปางประพรมน้ำมักยืน พระหัตถ์หนึ่งถือภาชนะน้ำ อีกพระหัตถ์ถือกิ่งหลิว

คู่มือ 仏像図彙 ก็มองสองปางนี้ต่างกัน ปางประพรมน้ำกำกับด้วยข้อความในบทผู่เหมินผิ่น “若為大水所漂” (หน้า 56c) เรื่องผู้ถูกน้ำใหญ่พัดพา ส่วนปางกิ่งหลิวไม่ได้จับคู่กับข้อความในบทนั้น

ปางกิ่งหลิวอยู่ลำดับแรก ปางประพรมน้ำอยู่ลำดับสุดท้าย ลำดับสุดท้ายไม่ได้แปลว่าเป็นปางสูงสุด ทุกปางมีคุณค่าเท่ากัน เมื่อสองปางดูคล้ายกัน ให้ดูป้ายชื่อก่อน แล้วจึงดูว่าองค์นั้นเน้นกิ่งไม้หรือเน้นท่าประพรม

ที่ตำหนักเรา

ตามธรรมเนียมของตำหนักผู่โถว ปางกิ่งหลิวอยู่ในหมวดสุขภาพและคลายทุกข์ การจัดหมวดนี้เป็นธรรมเนียมของตำหนัก ไม่ใช่ข้อกำหนดในพระสูตร และการขอพรเดินคู่กับการรักษาของแพทย์ ไม่ใช่เดินแทน ตำหนักไม่จุดธูป ไม่จุดเทียน กราบด้วยการพนมมือ ทุกองค์มีป้ายชื่อและรหัส QR ที่ฐาน คำอธิษฐานประจำปางและวิธีขอพรอยู่ที่หน้าปางกิ่งหลิว ปางอื่นในหมวดเดียวกันอยู่ที่หน้าขอพรเรื่องสุขภาพ และอ่านต่อได้ในบทความไหว้เจ้าแม่กวนอิมให้หายป่วย