ปางหลิวหลี

ชื่อนี้มาจากไหน

คำว่า หลิวหลี (琉璃) เป็นคำเก่าในภาษาพุทธจีน ใช้เรียกวัสดุมีค่าที่ใสและสว่าง ปางนี้จึงเรียกว่าปางหลิวหลี หรือหลิวหลีกวนอิน ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า รุริ คันนง (瑠璃觀音)

หลิวหลีเป็นหนึ่งในรัตนะเจ็ดประการที่พระสูตรใช้พรรณนาดินแดนศักดิ์สิทธิ์ แต่คำนี้แปลยาก บางยุคหมายถึงไพฑูรย์ บางยุคหมายถึงลาพิสลาซูลีหรือแก้วสี หนังสือจึงคงชื่อ “หลิวหลี” ไว้ ไม่แปลเป็นแร่ชนิดเดียว พระรูปที่ทำจากไม้ สำริด หรือวัสดุสีขาว ก็ใช้ชื่อปางนี้ได้

ชื่อหลิวหลียังชวนให้นึกถึงพระไภษัชยคุรุ พระพุทธเจ้าผู้มีพระนามเกี่ยวกับแสงไพฑูรย์ แต่การมีคำเรียกวัสดุร่วมกัน ไม่ได้ทำให้เป็นองค์เดียวกัน พระไภษัชยคุรุเป็นพระพุทธเจ้า ครองจีวร มักถือบาตรหรือหม้อยา ส่วนปางหลิวหลีเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงเครื่องประดับ ประคองกระถางธูป

ภาพในชุด 33 ปางและคู่มือภาพญี่ปุ่น

ภาพในชุด 33 ปางแสดงพระกวนอิมประทับหรือยืนบนกลีบบัวที่ลอยเหนือน้ำ พระหัตถ์ทั้งสองประคองกระถางธูป ภาชนะนี้คือจุดสังเกตที่ใช้แยกจากปางใบบัวหนึ่งใบ ซึ่งอยู่บนกลีบบัวเหนือน้ำเหมือนกัน แต่เน้นการลอยข้ามคลื่น อย่างไรก็ตาม วัตถุชิ้นเล็กอาจสึกจนระบุยาก จึงควรดูรูปทรงและคำบรรยายต้นฉบับก่อนเรียกชื่อ

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “香王觀音 自在天身 東魏天平年中現 冥祥記ニ見ユ” ภาพในคู่มือยืนบนกลีบบัวกลางน้ำ สองพระหัตถ์ประคองภาชนะ

คู่มือเรียกปางนี้อีกชื่อว่า เซียงหวางกวนอิน (香王觀音) คือพระกวนอิมราชาแห่งเครื่องหอม และจับคู่กับรูปกายเทพอีศวร (自在天身) ในบทผู่เหมินผิ่น (普門品) แห่งสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (妙法蓮華經 ไทโช T0262) พระสูตรกล่าวว่า “應以自在天身得度者，即現自在天身而為說法” คือผู้ใดควรโปรดด้วยกายเทพอีศวร ก็แสดงกายนั้นแล้วแสดงธรรม การจับคู่นี้เป็นของผู้ทำคู่มือ บทผู่เหมินผิ่นไม่ได้กล่าวถึงหลิวหลีหรือกระถางธูป

คู่มือยังบอกว่าปางนี้ปรากฏในรัชศกเทียนผิง (天平) แห่งเว่ยตะวันออก ตรงกับ ค.ศ. 534–537 และอ้างว่าเรื่องอยู่ในหนังสือ หมิงเสียงจี้ (冥祥記) ข้ออ้างหลังคลาดเคลื่อน เพราะหนังสือเล่มนั้นเก่ากว่ารัชศกเทียนผิง แต่ปีที่ให้ตรงกับเรื่องซุนจิ้งเต๋อในพระไตรปิฎกจีน

เรื่องซุนจิ้งเต๋อในคัมภีร์

เรื่องนี้บันทึกในฝ่าหยวนจูหลิน (法苑珠林 ไทโช T2122) เล่ม 14 หนังสือรวมเรื่องทางพุทธศาสนาของจีน ในหัวเรื่องว่าด้วยรูปกวนอิมทองคำเมืองติ้งโจว

คัมภีร์เล่าว่า ในรัชศกเทียนผิง ทหารเกณฑ์เมืองติ้งโจว (定州) ชื่อซุนจิ้งเต๋อ (孫敬德) ประจำชายแดนเหนือ สร้างรูปพระกวนอิมทองคำไว้บูชา ต่อมาถูกโจรซัดทอดจนถูกขังในคุกหลวง ทนการทรมานไม่ไหวจึงรับผิดทั้งที่ไม่ได้ทำ และถูกตัดสินประหารชีวิต

คืนก่อนวันประหาร เขากราบไหว้สำนึกผิดจนน้ำตาไหลดั่งฝน แล้วเคลิ้มไปคล้ายฝัน เห็นสมณะรูปหนึ่งสอนให้สวด “คัมภีร์พระกวนอิมช่วยชีวิต” (觀世音救生經) ให้ครบพันจบจะพ้นทุกข์ภัย เขาตื่นขึ้นสวดได้ครบถ้วน ถึงรุ่งเช้าได้ร้อยจบ ระหว่างถูกนำไปตลาดเพื่อประหารก็เดินไปสวดไป ครบพันจบพอดีเมื่อจะลงดาบ

คัมภีร์บันทึกว่า “刀折三段不損皮肉” คือดาบหักเป็นสามท่อน ผิวเนื้อไม่เป็นอันตราย เปลี่ยนดาบถึงสามครั้งก็หักเหมือนเดิม อัครมหาเสนาบดีเกาฮวน (高歡) ทูลขอ เขาจึงพ้นโทษตาย มีพระราชโองการให้คัดคัมภีร์นี้เผยแพร่ “今所謂高王觀世音經是也” คือ “นี่คือที่เรียกกันทุกวันนี้ว่าเกาหวางกวนซื่ออินจิง” เมื่อซุนจิ้งเต๋อกลับไปดูรูปที่ตนสร้างไว้ ก็พบรอยดาบสามรอยที่พระศอ (項上有三刀痕) เรื่องนี้เป็นเรื่องเล่าทางศาสนา ใช้ยืนยันไม่ได้ว่าทุกตอนเกิดขึ้นจริง

คัมภีร์เกาหวางกับปางหลิวหลี

คัมภีร์ที่เรื่องนี้กล่าวถึง อยู่ในพระไตรปิฎกจีนชื่อ ฝอซัวเกาหวางกวนซื่ออินจิง (佛說高王觀世音經 ไทโช T2898) อยู่ในหมวดคัมภีร์นอกบัญชีที่พบที่ตุนหวง ไม่มีชื่อผู้แปล และถือกันว่าเป็นคัมภีร์ที่เกิดขึ้นในจีน เนื้อหาส่วนใหญ่เป็นการเอ่ยพระนามพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์จำนวนมาก ตามด้วยมนต์สั้น และคาถาว่า “誦經滿千遍 … 刀兵立摧折” คือสวดครบพันจบ อาวุธหักทันที ตรงกับเรื่องซุนจิ้งเต๋อ

ชื่อปางหลิวหลี (琉璃觀音) และกระถางธูป ไม่ปรากฏในคัมภีร์ทั้งสองเล่ม แต่เป็นภาพของชุด 33 ปาง อีกทั้งคู่มือภาพเขียนชื่อว่า เซียงหวาง (香王) ส่วนพระไตรปิฎกเขียนว่า เกาหวาง (高王) ซึ่งต่างกันหนึ่งอักษร หนังสือฉบับเรียบเรียงใหม่จึงสงวนไว้ว่า ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าหลิวหลีกวนอินกับเกาหวางกวนอินเป็นองค์เดียวกัน

หนังสือฉบับวิชาการย้ำว่า ยังไม่มีหลักฐานพอจะเล่าชีวประวัติของปางหลิวหลีเป็นลำดับเหตุการณ์ จึงไม่ควรเติมเรื่องขึ้นเพียงเพื่อให้ชื่อมีเรื่องรองรับ

ความหมายในชีวิตวันนี้

กลิ่นธูปมักพาเราย้อนกลับไปหาความทรงจำ ทั้งวันเทศกาลในครอบครัว และช่วงเวลาที่คิดถึงคนที่จากไป ส่วนความใสของหลิวหลี ชวนให้คิดว่าใจที่แจ่มใสไม่ใช่ใจที่มั่นใจไปหมดทุกเรื่อง แต่คือใจที่ซื่อตรงพอจะยอมรับว่ายังไม่รู้ ตรวจสอบก่อนเชื่อ และพร้อมแก้ไขเมื่อพบความจริงใหม่

อาจตีความได้ว่า ความใสเป็นภาพแทนของจิตที่ไม่ถูกอคติบดบัง แต่คนที่กำลังสับสนหรือเป็นทุกข์ ไม่ใช่คน “ไม่บริสุทธิ์” ที่ควรถูกกันออกจากความเมตตา