ปางอาภรณ์ใบไม้

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ชื่อจีนของปางนี้อ่านว่าเย่อีกวนอิน (葉衣觀音) คำว่า 葉 แปลว่าใบไม้ 衣 แปลว่าเครื่องนุ่งห่ม รวมกันหมายถึงกวนอิมผู้ทรงอาภรณ์ใบไม้ ญี่ปุ่นเรียกว่าโยเอะ คันนง

ชื่อนี้สัมพันธ์กับประเพณีของ ปารณศวรี (Parṇaśavarī) รูปศักดิ์สิทธิ์ที่สวมใบไม้ในพุทธศาสนาสายตันตระ คำอธิบายบางสายเล่าเพิ่มว่าเป็นเทวีแห่งป่า ที่เกี่ยวข้องกับชนเผ่าศพรีในอินเดียโบราณ

พจนานุกรมพุทธศาสนาจีนนับปางนี้เป็นหนึ่งในห้าปางของชุด 33 ปาง ที่มีรากจากคัมภีร์หรือประเพณีเก่าแก่ หลักฐานสำคัญคือปางนี้มีคัมภีร์ของตนเองในพระไตรปิฎกจีน

คัมภีร์เปิดเรื่องอย่างไร

คัมภีร์ 葉衣觀自在菩薩經 (ไทโช T1100) คือคัมภีร์พระอวโลกิเตศวรอาภรณ์ใบไม้ ต้นคัมภีร์ระบุว่าพระอโมฆวัชระ (不空) เป็นผู้แปลเป็นจีนในสมัยถัง คัมภีร์เปิดฉากที่แดนสุขาวดี ขณะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่หมู่ใหญ่

คัมภีร์เล่าว่า พระวัชรปาณิโพธิสัตว์ (金剛手菩薩) ลุกจากที่นั่ง กราบพระบาทพระอวโลกิเตศวร แล้วกล่าวสรรเสริญว่าพระองค์ “能滿眾生一切勝願” คือทำให้ความปรารถนาอันดีของสรรพสัตว์สมบูรณ์ได้ ทั้งคุ้มครองบ้านเมือง ขจัดโรคร้าย และภัยน้ำภัยไฟ

จากนั้นพระวัชรปาณิจึงขอให้พระอวโลกิเตศวรแสดงวิธีและธารณี เพื่อกษัตริย์และราษฎรในอนาคตที่ศรัทธาพระรัตนตรัย ให้สืบราชกิจได้ไม่ขาดสาย ธารณีคือบทสวดในพิธีกรรม พระอวโลกิเตศวรจึงทูลขออนุญาตพระพุทธเจ้า แล้วแสดงธารณีเมื่อพระพุทธเจ้าทรงอนุญาต

เรื่องที่เล่ากันทั่วไปมักย่อว่า พระวัชรปาณิทูลถามวิธีช่วยสรรพสัตว์ หรือทูลขอวิธีปกป้องบ้านเมือง ซึ่งถูกเพียงบางส่วน ตัวบทเรียงว่าสรรเสริญก่อน แล้วขอธารณีเพื่อผู้ปกครองและราษฎร

คัมภีร์กล่าวว่าธารณีนี้ขจัดภัยโรคระบาด ความอดอยาก โจร สงคราม ฝนแล้งน้ำท่วม และดาวที่คลาดจากฤดู ทำให้บ้านเมืองอุดม ประชาราษฎร์เป็นสุข ต่อมากล่าวว่าสวดหนึ่งจบคุ้มครองตน สองจบคุ้มครองเพื่อน สามจบคุ้มครองครอบครัว สี่จบคุ้มครองหมู่บ้าน และ “若誦五遍，護一國界” คือห้าจบคุ้มครองทั้งแว่นแคว้น

อาจตีความได้ว่า ภาพนี้แสดงความกรุณาที่ขยายวงจากตนเองไปถึงบ้านเมือง คำกล่าวเรื่องอานุภาพทั้งหมดนี้เป็นความเชื่อและภาษาพิธีกรรมของคัมภีร์โบราณ ไม่ใช่วิธีป้องกันหรือรักษาโรค

พระรูปในคัมภีร์กับภาพในชุด 33 ปาง

คัมภีร์บรรยายพระรูปไว้ในพิธียามโรคระบาด ซึ่งเป็นพิธีโบราณ ไม่ใช่การรักษาโรค ตัวบทกล่าวว่า “其像作天女形” คือพระรูปเป็นนางฟ้า ทรงมงกุฎที่มีพระอมิตายุส (無量壽佛) ประดับสร้อยและกำไล มีรัศมีกลมล้อมด้วยเปลวไฟ

พระรูปมี สี่พระกร พระหัตถ์ขวาที่หนึ่งถือผลไม้มงคลไว้ที่พระอุระ พระหัตถ์ขวาที่สองทำท่าประทานพร พระหัตถ์ซ้ายที่หนึ่งถือขวาน พระหัตถ์ซ้ายที่สองถือบ่วง และประทับบนดอกบัว

ภาพในชุด 33 ปางเป็นอีกแบบหนึ่ง คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) วาดปางนี้สองพระกร นั่งบนศิลาปูหญ้า ไม่ใช่บนดอกบัว จึงควรแยกให้ชัดว่ากำลังดูแบบใด

คู่มือเล่มเดียวกันกำกับใต้ภาพว่า “帝釋身” คือรูปกายพระอินทร์ที่พระอวโลกิเตศวรทรงแสดงในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57a28) การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตรหรือในคัมภีร์อาภรณ์ใบไม้

ในศิลปะทิเบต ปารณศวรีมักปรากฏเป็นสามพระพักตร์ หกพระกร นุ่งกระโปรงใบไม้ ต่างจากทั้งสองแบบข้างต้น ชื่อและธารณีที่สัมพันธ์กันจึงไม่ได้แปลว่ารูปทุกแบบต้องเหมือนกัน

พิธียามโรคระบาดที่คัมภีร์บันทึกไว้

หัวข้อนี้เล่าเป็นประวัติศาสนาเท่านั้น พิธีทั้งหมดเป็นพิธีโบราณตามคัมภีร์ ไม่ใช่การรักษาโรค และไม่ใช้แทนการแพทย์

คัมภีร์กล่าวว่า “若國內疫病流行” คือเมื่อเกิดโรคระบาดในแคว้น ให้วาดพระรูปบนผ้าขาว แขวนบนเสา มีผู้ถือเสาสวดไม่ขาดสาย พร้อมเสียงกลองและกังสดาล มีผู้ถือหม้อน้ำหอมเดินนำ และมีผู้เป่าสังข์ ขบวนแห่เข้าวังวนหนึ่งรอบ แล้ววนทั่วเมือง

เมื่อขบวนออกประตูเมืองด้านใต้ อาจารย์ผู้ประกอบพิธีสวดธารณีโดยออกนามกษัตริย์ ขอให้แคว้นพ้นภัย แล้วนำหม้อน้ำที่ใส่อาหารไปทุบทิ้งริมทาง พร้อมกล่าวให้ภูตแพร่โรคแห่งยมโลก (閻魔界中行病鬼) รับอาหารแล้วกลับไป

คัมภีร์ยังมีพิธีอื่นอีก เช่น พิธีสำหรับบุตรของกษัตริย์ที่เลี้ยงยาก อายุสั้น หรือป่วยบ่อย และพิธีบูชาไฟเมื่อเกิดโรคระบาด ซึ่งรวมถึงโรคระบาดในช้าง ม้า วัว และควาย

อาจตีความได้ว่า คัมภีร์นี้สะท้อนโลกที่โรค สัตว์เลี้ยง และความมั่นคงของบ้านเมืองอยู่ในกรอบศาสนาเดียวกัน โดยพิธีเป็นงานของทั้งชุมชน การศึกษาพิธีเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าควรนำมาปฏิบัติตาม และไม่ใช่หลักฐานว่าพิธีเคยยุติโรคระบาดได้จริง

ความหมายในชีวิตวันนี้

ใบไม้รับแสง สร้างอาหาร ให้ร่มเงา แล้วร่วงหล่นกลับเป็นดิน เป็นภาพของการเกื้อกูลกันอย่างสมบูรณ์ อาจตีความได้ว่า ในยามโรคระบาด คนส่งอาหาร คนทำความสะอาด พยาบาล และอาสาสมัคร ล้วนเป็น “ใบไม้” ที่ให้ร่มเงาแก่สังคม

ปางนี้ชวนให้ดูแลสุขภาวะแบบไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ด้วยศรัทธาที่เดินควบคู่กับความรู้ทางการแพทย์ ข้อคิดนี้เป็นการตีความเพิ่มเติม ไม่ได้หมายความว่าคัมภีร์โบราณเสนอหลักสาธารณสุขสมัยใหม่ไว้ครบแล้ว