ปางอามาติ (ทรงสิงห์)

ชื่อนี้มาจากไหน

พระนามจีนอ่านว่า อาโมถีกวนอิน (阿摩提觀音) บางแห่งเขียนเป็น 阿麼提觀音 ภาษาญี่ปุ่นอ่านว่า อามะได คันนง คนไทยอ่านต่างกันไป พบทั้งอามาติ อามะติ และอาเมอตี จึงควรดูชื่อจีนประกอบทุกครั้ง

ชื่อนี้มีที่มาในคัมภีร์ 觀自在菩薩阿麼𪘨法 (ไทโช T1115) แปลว่า “วิธีบูชาพระอวโลกิเตศวรอามะตี” ในคัมภีร์เขียนเป็น 阿麼𪘨 ซึ่งใช้อักษรหายากตัวหนึ่ง ส่วนชุด 33 ปางเขียน 阿摩提 หรือ 阿麼提 ทั้งหมดเป็นการถอดเสียงคำอินเดียคำเดียวกันด้วยอักษรคนละรูป ตัวคัมภีร์ไม่ระบุชื่อผู้แปล

คัมภีร์นี้ยังให้อีกชื่อหนึ่งว่า 無畏觀自在 หมายถึง พระอวโลกิเตศวรผู้ไม่หวาดกลัว ชื่อนี้ตรงกับแก่นของปางที่ว่า กล้าหาญโดยไม่หวาดกลัว ส่วนชื่อไทยสายแปลศัพท์ธรรมคือ อเภตฺริอวโลกิเตศวร แต่หลักฐานที่มีอยู่ยังไม่พอจะกำหนดคำสันสกฤตเดิมได้อย่างเด็ดขาด

เสียงของชื่อคล้ายพระนามพระอมิตาภะ แต่ความคล้ายของคำถอดเสียงไม่ได้หมายความว่าเป็นพระองค์เดียวกัน ปางนี้คือพระอวโลกิเตศวร

เรื่องกษัตริย์ผู้เข้มงวดในคัมภีร์

คัมภีร์ T1115 เปิดด้วยเรื่องเล่าเรื่องหนึ่ง เรื่องนี้บันทึกไว้ในคัมภีร์ ไม่ใช่เหตุการณ์ที่ตรวจสอบได้ทางประวัติศาสตร์

คัมภีร์เล่าว่า ในแคว้นโขตาน (于闐) มีอุบาสกผู้หนึ่งสวดมนต์ของพระอวโลกิเตศวรด้วยใจจดจ่อ ปรารถนาจะได้เห็นพระองค์ แต่ผ่านไปหลายปีก็ยังไม่สมหวัง คืนหนึ่งได้ยินเสียงจากอากาศบอกให้ไปเฝ้ากษัตริย์ของแคว้นใกล้เคียง

กษัตริย์องค์นั้นมีกฎหมายเข้มงวดมาก คัมภีร์ใช้คำว่า 有犯必刑 คือ ผู้ใดทำผิดต้องรับโทษ เมื่ออุบาสกได้เข้าไปในวังชั้นใน กลับเห็นทุกสิ่งงดงามดุจพุทธเกษตร แล้วจึงรู้ว่ากษัตริย์องค์นั้นคือพระอวโลกิเตศวร

อุบาสกทูลถามว่า มหาบุรุษปกครองด้วยการลงโทษได้อย่างไร มหากรุณาอยู่ที่ไหน คัมภีร์ให้พระโพธิสัตว์ตอบว่า คนในแผ่นดินนี้แข็งกระด้าง ปกครองยาก จึงแบ่งภาคมาเป็นกษัตริย์ ผู้ที่ถูกลงโทษล้วนเป็นร่างเนรมิต ไม่ใช่คนจริง เพื่อให้คนเกรงกลัวแล้วกลับตัว เมื่อบ้านเมืองเรียบร้อยแล้ว พระองค์ก็จะหายไป

คัมภีร์เล่าต่อว่า อุบาสกกล่าวว่าเพียรมาสิบสองปีจึงได้พบ แล้วได้รับมนต์อามะตีจากพระโพธิสัตว์ กลับไปเผยแผ่ที่บ้านเมืองของตน ส่วนที่เหลือของคัมภีร์เป็นคู่มือพิธี ให้สวดมนต์บทนี้และตั้งรูปพระอวโลกิเตศวรบูชา

คัมภีร์บรรยายพระรูปไว้อย่างไร

ท้ายคัมภีร์ T1115 มีหัวข้อ “วิธีวาดรูปพระอวโลกิเตศวรผู้ไม่หวาดกลัว” และบอกว่าอีกชื่อหนึ่งคือ รูปพระอวโลกิเตศวรอามะตี คัมภีร์กล่าวว่า พระรูปมี 三目四臂 คือ สามพระเนตร สี่พระกร และ 乘白師子 คือ ทรงสิงโตขาว

คัมภีร์กล่าวต่อว่า ทรงมงกุฎประดับดอกบัวขาว สองพระหัตถ์หน้าทรง พิณกงโหวหัวนกฟีนิกซ์ (鳳頭箜篌) พิณกงโหวคือพิณตั้งชนิดหนึ่ง พระหัตถ์ซ้ายอีกข้างถือปลามกร (摩竭魚) คือสัตว์น้ำในตำนานอินเดีย พระหัตถ์ขวาอีกข้างถือนกมงคลสีขาว

พระบาทซ้ายพับวางบนคอสิงโต พระบาทขวาห้อยลง ทรงภูษาสวรรค์และสร้อยประดับ มีเปลวรัศมีทั่วพระวรกาย พระพักตร์เปี่ยมเมตตา ทอดพระเนตรไปทางซ้าย

หนังสือบางฉบับเล่าว่าพิณนั้นมี “หัวหงส์” แต่ตัวบทใช้คำว่า 鳳 ซึ่งหมายถึงนกฟีนิกซ์ของจีน จึงควรเรียกว่าพิณหัวนกฟีนิกซ์ ส่วนการจับคู่ปางนี้กับรูปกายท้าวเวสสุวรรณในบทผู่เหมินผิ่น (普門品) เป็นการจัดชุดของตำรา 33 ปาง ไม่ปรากฏในคัมภีร์ T1115

ภาพในชุด 33 ปางมักเรียบง่ายกว่าคำบรรยายนี้ คือประทับผ่อนพระบาทบนศิลา บางภาพไม่มีสิงโต และไม่จำเป็นต้องมีสี่พระกร จึงไม่ควรสรุปว่าทุกรายละเอียดของพระรูปสมัยใหม่มาจากคัมภีร์นี้โดยตรง

สิงโต พิณ และสิ่งที่มักเข้าใจผิด

สิงโต เป็นองค์ประกอบสำคัญที่สุดของปางนี้ แต่สิงโตไม่ใช่พาหนะเฉพาะองค์เดียวในศิลปะพุทธ และจำนวนพระกรอย่างเดียวก็ระบุชื่อไม่ได้ ถ้าองค์ใดมีป้าย 阿麼提觀音 และประทับกับสิงโต ป้ายนั้นใช้ระบุชื่อได้โดยตรง

ปางที่มักสับสนด้วยคือปางทรงมังกร เพราะมีสัตว์รองรับเหมือนกัน และปางตารา เพราะบางแบบมีหลายพระกร เมื่อทำภาพจากองค์จริง ไม่ควรเติมธนูหรือดาบ หรือเปลี่ยนสิงโตเป็นมังกรเพื่อความสวยงาม

อาจตีความได้ว่า สิงโตแสดงความไม่หวั่นไหว ในพุทธศาสนา เสียงคำรามของราชสีห์เรียกว่า สีหนาท ใช้เปรียบกับการประกาศธรรมอย่างมั่นคง และในคัมภีร์ พระหัตถ์คู่หน้าถือพิณ ไม่ใช่อาวุธ

เรื่องกษัตริย์ในคัมภีร์ก็อาจอ่านได้ในทางเดียวกัน ความเข้มงวดภายนอกมีความกรุณาอยู่เบื้องหลัง ความหมายนี้เป็นการตีความ ไม่ใช่คำสอนที่คัมภีร์ระบุไว้ตรง ๆ และไม่ใช่คำรับรองให้ใช้ความรุนแรง

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) กำกับใต้ภาพปางนี้ว่า “毘沙門身” คือรูปกายท้าวเวสสุวรรณที่พระอวโลกิเตศวรทรงแสดงในบทผู่เหมินผิ่น (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57b04) ภาพในคู่มือนั่งบนศิลา ชันพระชานุ สองพระกร ไม่มีสิงโต การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

ความหมายในชีวิตวันนี้

ความกล้าหาญแบบอามาติไม่ใช่การทำให้คนอื่นกลัว แต่คือการไม่ให้ความกลัวครอบงำใจ ลองฝึกสามขั้นง่าย ๆ ยอมรับว่าเรากลัวอะไรโดยไม่ตำหนิตัวเอง

จากนั้นแยกแยะว่าอะไรคือภัยจริง อะไรคือสิ่งที่ใจคิดขยายเกินจริง แล้วเลือกลงมือทำสิ่งเล็กที่สุดที่ทำได้เลย