ปางตารา

ชื่อ “ตารา” หมายถึงใคร

ปางตารา (多羅尊觀音) จีนกลางอ่านว่า ตัวหลัวจุนกวนอิน ญี่ปุ่นเรียกว่า ทาราซน คันนง คำว่า 多羅 เป็นเสียงถอดจากชื่อสันสกฤต ตารา (Tārā) ส่วน 尊 เป็นคำยกย่อง แปลว่า “พระผู้ควรเคารพ”

ในทิเบตเรียกพระนางว่า โดลมา แปลว่า “พระแม่ผู้ช่วยให้ข้ามพ้น” คำอธิบายบางแห่งกล่าวว่า ชื่อตารายังเกี่ยวข้องกับดวงตาด้วย พระตาราเป็นที่นับถือทั้งในพุทธศาสนามหายานและวัชรยาน

พระไตรปิฎกจีนมีคัมภีร์ของพระตาราหลายเล่ม เช่น 金剛頂經多羅菩薩念誦法 (ไทโช T1102) ของพระอโมฆวัชระ (不空) และ 佛說聖多羅菩薩經 (ไทโช T1104) ที่ 法賢 แปลในสมัยซ่ง คัมภีร์เหล่านี้เรียกพระนางว่า 多羅菩薩 คือ “พระโพธิสัตว์ตารา” ไม่มีเล่มใดใช้ชื่อ 多羅尊觀音 ชื่อนี้จึงเป็นชื่อเรียกในชุด 33 ปาง

พจนานุกรมพุทธศาสนาจีนนับปางนี้เป็นหนึ่งในห้าปางที่มีรากจากคัมภีร์เก่า แต่ไม่ได้แปลว่าประเพณีพระตาราทั้งหมดถูกย่อเหลือปางเดียว หรือกวนอิมกับพระตาราเรียกแทนกันได้

คัมภีร์จีนเล่าว่าพระตาราเกิดจากแสงพระเนตรขวา

เรื่องกำเนิดพระตาราฉบับจีนพบในคัมภีร์ 佛說大方廣曼殊室利經 (ไทโช T1101) ซึ่งพระอโมฆวัชระแปล ในบทแรก พระพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ว่าพระอวโลกิเตศวรจะได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต

คัมภีร์เล่าต่อว่า พระอวโลกิเตศวรเข้าสมาธิที่ชื่อว่า “ตาราแห่งแสงสว่างทั่วไป” แล้วแสงใหญ่พุ่งออกจาก “右目瞳” คือรูม่านตาขวา ในแสงนั้นปรากฏรูปสตรีงาม ประดับรัตนะ งามดั่งทองหลอมที่สะท้อนแก้วไพฑูรย์

สตรีนั้นประกาศแก่สรรพสัตว์ว่า “誰在流溺生死海中？我令誓度” แปลว่า ใครจมอยู่ในทะเลแห่งการเวียนเกิดตาย เราปฏิญาณจะช่วยให้ข้ามพ้น จากนั้นพระนางเที่ยวไปทั่วโลกธาตุ แล้วกลับมากราบแทบเท้าพระอวโลกิเตศวร พนมมือถือดอกบัวสีน้ำเงิน เฝ้ารอรับคำสอน

คัมภีร์ยังกล่าวว่า พระนางส่องแสงเย็นดั่งดวงจันทร์ที่ดับความร้อนรุ่ม และเมตตาสรรพสัตว์ดั่งมารดา เรื่องที่เล่ากันทั่วไปมักบอกเพียงว่ามี “คัมภีร์จีนเล่มหนึ่ง” ตรวจแล้วคือ T1101 และตัวบทพูดถึงแสงจากพระเนตรขวาข้างเดียว ไม่ได้พูดถึงน้ำพระเนตร

ตำนานทิเบตที่เล่าต่อกันมา

ตำนานที่แพร่หลายในทิเบตเล่าต่างออกไป ว่าพระอวโลกิเตศวรทรงเห็นทุกข์ของสรรพสัตว์ที่ไม่มีวันหมด จนหลั่งน้ำพระเนตร และจากน้ำพระเนตรนั้นเกิดเป็นพระตารา บางฉบับว่าพระตาราเขียวเกิดจากพระเนตรข้างหนึ่ง พระตาราขาวเกิดจากอีกข้างหนึ่ง

ตำนานทิเบตอีกเรื่องเล่าถึง เจ้าหญิงเยเชดาวา (ดวงจันทร์แห่งปัญญา) ผู้ตั้งปณิธานจะบรรลุธรรม มีผู้แนะนำให้อธิษฐานเกิดเป็นบุรุษ พระนางตอบว่าหญิงหรือชายเป็นเพียงสมมติของโลก แล้วตั้งปณิธานจะช่วยสรรพสัตว์ในร่างสตรีตลอดไป

ทั้งสองเรื่องไม่พบในคัมภีร์ T1101 และคัมภีร์พระตาราเล่มอื่นที่ได้ตรวจ จึงเป็นตำนานทิเบตตามที่เล่ากัน ไม่ใช่ชีวประวัติที่พิสูจน์ได้

ส่วนคัมภีร์ T1101 บทที่สองเปิดด้วยพระอวโลกิเตศวรตรัสแก่พระตาราถึง “女人” คือสตรีผู้ปรารถนาความรู้แจ้งและพรอันประเสริฐ อาจตีความได้ว่า ทั้งคัมภีร์และตำนานชวนให้เห็นว่าการตื่นรู้ไม่ถูกจำกัดด้วยเพศ แต่การมีรูปเคารพสตรีอันสูงส่ง ไม่ได้เป็นหลักฐานว่าผู้หญิงในสังคมพุทธทุกยุคได้รับโอกาสเท่าเทียมแล้ว

พระรูปในคัมภีร์กับภาพในชุด 33 ปาง

ในบทว่าด้วยมณฑล คือผังภาพศักดิ์สิทธิ์ คัมภีร์ T1101 บรรยายว่าพระตาราประทับในดอกบัวสีแดงกลางสระ ใต้บัลลังก์สิงห์ของพระศากยมุนี พระหัตถ์ซ้ายถือบัวสีน้ำเงิน พระหัตถ์ขวาหงายวางที่พระนาภีอย่างท่าสมาธิ ทรงสร้อยและผ้าแพรสีดั่งเมฆยามเช้า

ในบทว่าด้วยการวาดภาพ คัมภีร์กำหนดพระวรกายสี “綠黃色” คือเขียวอมเหลือง รูปวัยสาว ยิ้มอย่างเอ็นดู โน้มกายไปทางพระอวโลกิเตศวร และยังถือบัวสีน้ำเงินเช่นเดิม บัวสีน้ำเงินจึงเป็นเครื่องหมายประจำพระองค์ในคัมภีร์นี้

ภาพในชุด 33 ปางต่างออกไป มักเป็นพระรูปสตรียืนบนก้อนเมฆ ดูราวกำลังเสด็จมาถึงอย่างรวดเร็ว ในคัมภีร์ T1101 พระตาราไม่ได้ยืนบนเมฆในภาพใดเลย ท่านี้จึงเป็นแบบของชุดภาพ ไม่ได้มาจากคัมภีร์ และต่างจากพระตาราเขียวที่ประทับนั่งยื่นพระบาท จึงไม่ควรทาสีทุกองค์ให้เขียวเพียงเพราะได้ยินชื่อ

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) วาดปางนี้ยืนบนเมฆ ประสานพระหัตถ์ และกำกับใต้ภาพว่า “或值怨賊繞” ซึ่งมาจากคาถาในบทผู่เหมินผิ่น (普門品 ไทโช T0262) ที่ว่า “或值怨賊繞 各執刀加害 念彼觀音力 咸即起慈心” แปลว่า หากถูกโจรล้อม ต่างถือดาบจะทำร้าย ระลึกถึงพลังพระกวนอิม ทุกคนจะเกิดใจเมตตาทันที การจับคู่นี้เป็นการจัดชุดของคู่มือในภายหลัง ไม่ได้มาจากพระสูตรหรือ T1101

บทสรรเสริญพระตารา 21 พระองค์เป็นอีกระบบหนึ่ง ฉบับจีนอยู่ในคัมภีร์ 聖救度佛母二十一種禮讚經 (ไทโช T1108A) เลข 21 จึงไม่ขัดกับเลข 33 เพราะแต่ละชุดจัดต่างกัน ปางนี้ยังมักสับสนกับปางอามาติซึ่งมีสิงโตรองรับ วิธีแยกคือดูพระนามจีนบนป้าย พาหนะ และคัมภีร์ที่อ้าง

ความหมายในชีวิตวันนี้

อาจตีความได้ว่า พระตาราสอนผ่านภาพของ “ความพร้อม” คือความกรุณาที่ไม่รอให้ถึงวันพรุ่งนี้ อาจเป็นการโทรหาเพื่อนที่กำลังลำบาก หรือการช่วยคนที่ต้องการความช่วยเหลือเฉพาะหน้า

แต่ความรวดเร็วต้องมาพร้อมขอบเขตที่เหมาะสม ผู้ช่วยเหลือที่ดีต้องรู้จักพัก เพื่อจะมีแรงช่วยได้ยาวนาน