ปางพระศอสีน้ำเงิน

ชื่อนี้หมายถึงอะไร

ชื่อจีนของปางนี้อ่านว่าชิงจิ่งกวนอิน (青頸觀音) แปลว่ากวนอิมพระศอสีคราม ญี่ปุ่นเรียกว่าโชเก คันนง

ชื่อนี้ตรงกับพระนามสันสกฤต นีลกัณฐะ (Nīlakaṇṭha) นีละคือสีน้ำเงินเข้ม กัณฐะคือลำคอ พระนามจึงชี้จุดพิเศษที่พระศอ ไม่ใช่ทั้งพระวรกาย

นีลกัณฐะยังเป็นพระนามของพระศิวะในศาสนาฮินดู เรื่องเล่าฮินดูว่า เมื่อกวนเกษียรสมุทรแล้วพิษร้ายผุดขึ้น พระศิวะรับพิษไว้จนพระศอกลายเป็นสีน้ำเงิน หนังสือฉบับวิชาการอ้างงานของโลเกศ จันทรา ซึ่งวิเคราะห์ว่าพระนามนี้เดินทางจากพระศิวะเข้าสู่พระอวโลกิเตศวร นี่เป็นข้อเสนอของนักวิชาการ ไม่ใช่ถ้อยคำในคัมภีร์พุทธ

คัมภีร์เล่าเรื่องอะไร

คัมภีร์ 青頸觀自在菩薩心陀羅尼經 (ไทโช T1111) คือคัมภีร์ธารณีของปางนี้ ธารณีคือบทสวดในพิธีกรรม ตัวบทไม่มีบรรทัดระบุผู้แปล แต่ก่อนถึงธารณีมีบรรทัดว่า พระอโมฆวัชระ (不空) อธิบายความหมายตามพระบรมราชโองการ

คัมภีร์เปิดฉากว่า “爾時世尊於毘沙門天王宮” คือพระผู้มีพระภาคประทับในวังของท้าวไวศรวณะ (毘沙門天王) แล้วตรัสเล่าอดีตชาติของพระอวโลกิเตศวร ในอดีตกัปอันนับไม่ได้ มีพระพุทธเจ้าพระนาม 觀照觀察如來 คือพระตถาคตผู้ส่องและพิจารณา

คัมภีร์เล่าว่า เมื่อใกล้ปรินิพพาน พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสมนต์พระหฤทัยนี้แก่เทพบุตรนาม 越那羅延力 เทพบุตรเพียงได้ยินก็ได้สมาธิมหากรุณา แล้วตั้งปณิธานว่า สรรพสัตว์ที่หวาดกลัวหรือมีภัย เมื่อได้ยินนามของเราจะพ้นทุกข์และบรรลุโพธิญาณ

พระผู้มีพระภาคยังตรัสแก่ท้าวไวศรวณะว่า หลังพระองค์ปรินิพพาน เทพบุตรนี้จะเผยแผ่มนต์พระหฤทัยและเกื้อกูลสัตว์ไม่มีประมาณ

ส่วนที่ยาวที่สุดของคัมภีร์คือธารณีที่ถอดเสียงสันสกฤตด้วยอักษรจีน ในธารณีมีวลีที่อ่านได้ว่าหมายถึง การทำให้โรคสงบ การพ้นความกลัว การชนะพิษร้าย และการทำลายพิษแห่งราคะกับความหลง หนังสือฉบับวิชาการอ่านรวมความโกรธด้วย แต่ตัวบทที่ตรวจไม่พบคำนี้ชัด ธารณีเป็นบทสวด ไม่ใช่ตำรายา และไม่ใช้แทนการแพทย์

พระรูปตามคัมภีร์

ตอนท้ายคัมภีร์กล่าวว่า “次當說此青頸觀自在菩薩畫像法” คือวิธีวาดพระรูป พระรูปมี สามพระพักตร์ พระพักตร์กลางแสดงความเมตตาเบิกบาน ด้านขวาเป็นหน้าสิงโต ด้านซ้ายเป็นหน้าหมู (猪) ทรงมงกุฎที่มีพระอมิตายุส (無量壽佛) อยู่ตรงกลาง

พระรูปมี สี่พระกร พระกรขวาถือไม้เท้าและดอกบัว พระกรซ้ายถือจักรและสังข์ นุ่งหนังเสือ พาดหนังกวางดำที่พระอังสาซ้าย ใช้งูดำเป็นสายพาดบ่า ทรงยืนบนดอกบัวแปดกลีบ มีแสงเพลิงล้อมพระวรกาย

หลังวิธีวาดพระรูป คัมภีร์บรรยาย “มุทราพระศอสีน้ำเงิน” คือท่าประสานนิ้วสองมือ โดยให้นิ้วกลางทั้งสองทำเป็นรูปกลีบบัว ที่เล่าไว้ที่นี่เป็นประวัติศาสนา ไม่ใช่วิธีปฏิบัติ อาจตีความได้ว่าพระรูปรวมความสงบกับพลังน่าเกรงขามไว้ด้วยกัน แต่คัมภีร์ไม่ได้อธิบายว่าหน้าสัตว์แทนคุณสมบัติใด

ภาพในชุด 33 ปางกับคู่มือภาพญี่ปุ่น

ภาพในชุด 33 ปางต่างจากคัมภีร์มาก มักแสดงพระกวนอิมเป็นรูปมนุษย์สองพระกร ประทับบนศิลา ยกพระชานุขวา มีแจกันปักกิ่งหลิวอยู่ด้านข้าง และมักไม่ลงสีพระศอ

คู่มือภาพญี่ปุ่น『仏像図彙』(พิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1690 ฉบับเพิ่มเติม ค.ศ. 1783) พิมพ์ชื่อปางนี้ว่า 青頭観音 ไม่ใช่ 青頸 ภาพในคู่มือนั่งบนศิลา มีแจกันปักกิ่งหลิววางข้างกาย ใต้ภาพกำกับว่า “即現佛身” คือรูปกายพระพุทธเจ้าที่พระอวโลกิเตศวรทรงแสดงในบทผู่เหมินผิ่น (普門品) แห่งสัทธรรมปุณฑรีกสูตร (ไทโช T0262 เล่ม 9 หน้า 57a24)

พระสูตรกล่าวเพียงว่า พระอวโลกิเตศวรปรากฏเป็นรูปกายพระพุทธเจ้าแก่ผู้ที่ควรโปรดด้วยรูปกายนั้น ไม่ได้กล่าวถึงพระศอสีน้ำเงิน การจับคู่จึงเป็นการจัดชุดของคู่มือ ไม่ใช่ข้อความในพระสูตร

ชุด 33 ปางยืมท่านั่งบนศิลา แล้วใช้ชื่อพระศอสีน้ำเงินเชื่อมไปถึงประเพณีนีลกัณฐะ องค์สีขาวที่ไม่ได้ลงสีพระศอจึงใช้ชื่อนี้ได้ และควรถือป้ายชื่อบนฐานเป็นหลัก

หนังสือฉบับวิชาการยังแยกปางนี้จากปางเดชานุภาพแห่งคุณธรรม ซึ่งถือดอกบัวบนศิลา และแยกจากปางประทานยากับพระไภษัชยคุรุ ซึ่งเน้นการเยียวยาและภาชนะยา ส่วนปางนี้เน้นพระนามนีลกัณฐะ ธารณี และการทำให้พิษสิ้นอำนาจ

เรื่องกลืนพิษ คัมภีร์กล่าวอย่างไร

เรื่องเล่าสมัยนิยมมักบอกว่า “กวนอิมกลืนพิษของมังกรเพื่อช่วยโลก จึงมีพระศอสีน้ำเงิน” แต่ตัวบท T1111 ไม่ได้เล่าฉากกวนอิมกลืนพิษจากมังกร และไม่ได้เล่าเรื่องพระศิวะด้วย เรื่องพิษปรากฏเป็นวลีในธารณีเท่านั้น

สรุปได้ว่า พระนามสัมพันธ์กับนีลกัณฐะในโลกศาสนาอินเดีย ส่วนเรื่องกวนอิมกลืนพิษเป็นคำอธิบายเชิงตำนานที่แพร่ภายหลัง อาจตีความได้ว่า พระศอสีน้ำเงินเป็นร่องรอยของความกรุณาที่กล้าเข้าใกล้ความทุกข์ แล้วหยุดพิษไว้ไม่ให้ไหลต่อ

ความหมายในชีวิตวันนี้

ความโกรธเป็นพิษ เพราะมันเริ่มจากความเจ็บ แล้วลุกลามไปทำร้ายคนรอบข้าง ปางนี้ชวนให้ “รับไว้แต่ไม่ส่งต่อ” คือรู้ทันพิษในใจตนและหยุดมันไว้ที่เรา แต่ต้องไม่ลืมว่า การแบกรับทุกอย่างไว้คนเดียวจนหมดแรงไม่ใช่ความกรุณา ผู้ดูแลผู้อื่นก็ต้องได้รับการดูแลเช่นกัน

ส่วนพิษทางกายต้องรับการรักษาจากแพทย์ การสวดช่วยประคองใจ แต่ไม่ใช้แทนการรักษา ข้อคิดนี้เป็นการตีความสมัยใหม่ ไม่ใช่ถ้อยคำในคัมภีร์